АКДС - бу дифтерия, кўк йўтал ва қоқшал-столбняк касалликларига қарши қўлланиладиган эмлашдир.

Профилактик эмлашлар ушбу хасталиклардан юқори самарали ҳимояланиш усулларидан бири бўлиб, жуда ишончли ҳимояни таъминлайди. Шу билан бирга, профилактик эмлашлар ўз вақтида ва сифатли ўтказилган тақдирдагина тўлақонли профилактикага эришиш мумкин.

Дифтерия – бу ўткир инфекцион касаллик бўлиб, умумий интоксикация, яъни организм заҳарланиши, бодомча безлари, бўғиз, бурун, шунингдек тери, кўзларнинг шиллиқ пардасининг фиброзли яллиғланиши билан кечади.
Касалликнинг кўпроқ инсон организмининг чекланган қисмига таъсир этувчи шакли намоён бўлиб, унда, одатда, инсон танасининг ҳарорати бироз кўтарилади, ҳалқум бироз қизариши, кулранг-лойқа кўринишдаги пардасифат фасод пайдо бўлиши кузатилади.
Касалликнинг заҳарланиш шаклига дучор бўлган ҳолатларда (хавфли дифтерия) бу дастлабки 2-3 кун ичида ўлимга олиб келиши мумкин. Кўпинча дифтерия касаллигида бемор ҳолатининг оғирлашуви унинг асаб тизимининг таъсирланиши билан боғлиқ бўлади (юмшоқ танглай фалажи, қўл-оёқлар полирадикулоневрити ва миокарди).

Дифтериянинг уч турдаги микроблари мавжуд – гравис, митис, интермедиус.
Дифтерия қўзғатувчиси ташқи муҳитга ҳам турғун бўлиб, ҳатто қуритилган ҳолатда ҳам, масалан чангда, бир неча ҳафтагача сақланиб туради. Дифтерия пайтида унинг ўткир шаклига дучор бўлган ва соғайиб бораётган даврдаги бемор касалликнинг асосий манбаи ҳисобланади. Инфекция ҳаво-томчи механизми орқали ўтади: яъни таркибида дифтерия касаллигининг қўзғатувчиси мавжуд бўлган аэрозолли ҳаво билан нафас олганда организмга кириб келади. Аэрозоллар эса касаллик билан зарарланган бурун ва оғиздан йўталиш ва аксириш вақтида шиллиқ модда ажралиб чиқаётганда ҳосил бўлади. Шунингдек, хасталик беморнинг бурни ва оғзидан чиққан ифлосликлар билан кирланган уй жиҳозларидан (ўйинчоқлар, чойшаблардан) ҳам ўтиши мумкин.

Иммунизация тадбирлари кенг олиб борилаётганлиги туфайли Республикада дифтерия билан касалланиш ҳолатлари камдан-кам учрайдиган бўлиб, 2001 йилдан бери умуман қайд этилмайди.

Кўк йўтал – ўткир инфекцион касаллик бўлиб, титраб йўталиш, нафас йўллари, томир ва асаб тизимларининг зарарланиши билан ифодаланади. Кўк йўтал учун клиник аломатлар даврали кечиш ва сезиларли полиморфизм ҳолатлари хос бўлади. Кўк йўтал касаллиги одатда йўталнинг зўрайиши ва спазматик ҳолатга олиб келиши билан кечади. Одатда кўк йўтал хуружи кетма-кет келадиган 15-20 марталик йўталишлар ва титраб нафас олишлардан иборат бўлиб, шундан сўнг балғам чиқиши ёки қайт қилиш ҳолати юзага келади. Бундай хуружлар бир сутка давомида 5-10тадан 50-60тагача қайталаниши мумкин.

Кўк йўтални қўзғатувчи восита – бу Борде-Жангу таёқчаси бўлиб, ташқи муҳитнинг номақбул омилларига жуда таъсирчан бўлади. Инфекция тўғридан-тўғри қуёш нурлари остида 2 соат ичида ўлади ҳамда кимёвий ва жисмоний дезинфекция воситаларининг таъсирига осонликча чалинади. Касалликка чалинган бемор киши ёки, камроқ даражада - бактерия ташувчиси бўлган одам инфекциянинг манбаи бўлиши мумкин. Эпидемиологик жиҳатдан ушбу касалликнинг енгил ва бирмунча кучсиз шаклларига чалинган беморлар энг катта хавф туғдиради.

Инфекция ҳаво-томчи йўли билан ўтади. Касаллик қўзғатувчиси инсон организмига йўталиш вақтида ажралиб чиқадиган шиллиқликнинг майда заррачалари билан кириб келади. Одатда киши бемор билан бевосита мулоқот қилган вақтида зарарланади. Касалликни юқтириш омиллари сифатида уй-рўзғор буюмлари, ўйинчоқлар иккинчи ўринда туради.

Кўк йўталга кўпроқ 5 ёшгача бўлган болалар, айниқса 1-чи йил умр кўраётган гўдаклар чалинадилар. Кейинги вақтларда ушбу касаллик мактаб ёшидаги болалар орасида ҳам қайд этилган.
Кўк йўталнинг профилактикасида фаол иммунизация етакчи ўринда туради. Кўк йўталга қарши эмлашлар мажбурий муолажалар қаторига киради ва режали асосда ўтказилади.

Қоқшол(столбняк) – бу ўткир инфекцион касаллик бўлиб, беморнинг марказий асаб тизимини заҳарлайди ва бу мушаклар тортишишига олиб келади.

Касаллик ярага қўзғатувчи тушганда ривожлана бошлайди. Дастлаб чайнаш мушакларининг спазмаси, «тризм» ва «заҳарханда» деб номланадиган ҳолат юзага келади. Кейин энса ва орқа мушаклари таранглашади ва бутун бадан бўйлаб мушаклар тортишиб, оғриқ бера бошлайди. Бундай хуружлар кучсиз ҳаво эсиши, салгина тегиб кетиш, шовқин ва бошқа кучсиз ташқи таъсирлар натижасида пайдо бўлади. Бундай вазиятда бемор, одатда, нафас олиш мушакларининг фалажи сабабли ҳаётдан кўз юмади. Ҳатто замонавий даволаш усуллари қўлланилган тақдирда ҳам хасталаниш туфайли 70% беморлар нобуд бўлади.

Касаллик қўзғатувчиси - Clostridium tetani деб номланадиган қоқшал таёқчаси – кенг тарқалган ва деярли барча ерларда учратилади. Микроб ташқи муҳитда спора шаклида мавжуд бўлади. Ушбу микроб, ўзининг юқори даражадаги турғунлиги туфайли, ана шу шаклда табиатда ўнлаб йиллар давомида сақланиб келиши мумкин. Қоқшал таёқчасининг споралари сув 2 соат давомида 90 0С гача иситилишига ҳам чидайди, қайнаб турган сувда 30-50 дақиқадан сўнггина ўлади, 1150 гача қуруқ қиздирилган ҳавода 20 дақиқа давомида чидаб келади.

Касаллик қўзғатувчисининг муҳим жиҳати шундаки, у фақат барча биологик заҳарлар орасида энг кучли ҳисобланмиш ботулизм таёқчасининг токсинига ён берадиган, ўта кучли экзотоксинни ишлаб чиқаради.

Қоқшал қўзғатувчиси отлар, қорамол, қўй-эчкилар, чўчқа ва қуёнлар каби ўтхўр ҳайвонлар ҳамда одам ичагининг беозор яшовчиси ҳисобланади. Чорвачилик хўжаликларида тупроқнинг инфекцияланиш даражаси 80-100 фоизга етиши мумкин.
Қоқшалга чалинган одам ҳам, ҳайвонлар сингари, касалликни бошқаларга юқтирмайди.

Қоқшал тери ёки шиллиқ пардалар орқали кириб келиб, одамни зарарлантиради. Қоқшалнинг қуйидаги турлари мавжуд:

- қоқшалга жароҳат олиш сабабли чалиниш, яъни хасталик жароҳатланиш, куйиш, тананинг бирон қисмини совуқ олдириб қўйиш, электр жароҳатланиш, жинояткорона равишда бола олдириш, инъекциялар олиш, жарроҳлик операциясини бошдан кечириш ва туғишдан кейин ривожлана бошлайди;

- яллиғланиш жараёнларини (яра, уюшиб қолган жойлар, ириб кетаётган саратон шишлари, чипқонлар) оғирлаштирувчи қоқшал;

- инфекция қандай йўл билан кириб келганлиги аниқланмаган криптоген қоқшал.

Қоқшални олдини олишнинг энг самарали усули қоқшал анатоксини (СА) билан фаол иммунизация ўтказишдан иборат. Болаларни қоқшалдан ҳимоя қилиш жараёни АКДС-вакцинаси ёки АДС-анатоксини билан иммунизация ўтказиш, ўсмирлар ва катталарни эса бунинг учун АДС-М ёки СА-анатоксини билан иммунизация қилиш йўли билан амалга оширилади.