Ич терлама

Ич терламанинг специфик профилактикаси учун қуйидаги препаратлар қўлланилади:

- ВИ-антигени билан бойитилган ич терлама спиртли вакцинаси;
- ич терлама кимёвий сорбциялаштирилган суюқ вакцина;
- «ВИАНВАК» ич терлама ВИ-полисахаридли суюқ вакцинаси;
- «ТИФИВАК» ич терлама спиртли қуруқ вакцинаси;
- «ТИФИМ Ви» ич терлама полисахаридли вакцинаси;
- кислотага чидамли қопламага эга бўлган поливалентли ич терлама қуруқ бактериофаги.
 
Ич терлама – безгак, умумий интоксикация аломатлари, жигар ва талоқ катталашиши, бактериемия ва юпқа ичак лимфатик аппаратининг ўзига хос ўзгаришлари билан ифодаланадиган ўткир инфекцион касалликдир. Ушбу касаллик даврий хусусиятга эга бўлиб, 4-5 ҳафта давом этади.  

Ич терламанинг асосий аломатлари қуйидагилардан иборат:
• безгак тутиши; 
• умумий ҳолсизланиш;
• иштаҳа йўқотилиши; 
• яққол кўриниб турган интоксикация («терламага чалинганлик ҳолати»); 
• метеоризм (ич бузилиши); 
• ич кетишининг ич қотиши билан алмашиб туриши; 
• розеолезли тошма;
• юрак-томир тизимининг шикастланиши.

Ич терлама касаллигига дучор бўлганда энг хавфли оғирлашувлар ичакнинг перфорацияга учраши ва ичакдан қон кетишидан иборат.

Ич терлама касаллигининг қўзғатувчиси ич терлама таёқчаси бўлиб, ташқи муҳитга жуда чидамли бўлади. Оқадиган сувда таёқча 5-10 кун сақланади, оқмайдиган сувда эса – 30 кунгача, қудуқларнинг балчиғида бир неча ой давомида, сабзавот ва мевалар устида – 5-10 кунгача, бошқа маҳсулотларда - 2-8 ҳафта сақланиб туриши мумкин. 60 0С ҳароратгача қиздирилган микроблар фақат бир соатдан кейин, қайнатилганда эса – бир лаҳзада ўлади.  

Ич терлама қўзғатувчисини фақат унга чалинган бемор киши ёки бактерия ташувчи шахс сақлаб юради. Бемор – инфекциянинг энг хавфли манбаидир, чунки касаликка учраган дастлабки кундан бошлаб, касалликнинг ўтиши давомида у ўз нажаси ва сийдиги билан бирга катта миқдордаги микробларни чиқаради. Эпидемиологик жиҳатдан сурункали бактерия ташувчиси бўлиш энг катта хавф туғдиради, чунки бундай ҳолат узоқ муддат, деярли бутун умр давом этиши мумкин.

Ич терлама касаллигининг қўзғатувчиси қуйидаги йўллар орқали юқиши мумкин: 
1) ифлосланган қўллар ва турли уй-рўзғор бумлари (идишлар, чойшаб ва ш.ў.) орқали; 
2) Истеъмол қилиш ҳамда идиш ва сабзовотларни ювиш учун инфекцияланган сувдан фойдаланиш вақтида; 
3) беморнинг кирланган қўллари билан ёки бактерия ташувчиси (масалан, пашша) томонидан инфекциялантирилган озиқ-овқат маҳсулотлари; 

Профилактик эмлашлар қуйидагиларга қилиниши шарт:

- номаъқул микроучасткаларда ва ич терлама касаллигига чалиниш даражаси юқори бўлган ҳудудларда яшовчи аҳоли;
- сувлари ифлосланган ҳудудларда яшовчи аҳоли;
- канализация, сув иншоотлари, ускуна ва тизимларига хизмат кўрсатувчи шахслар;
- ич терлама ташхиси билан шуғулланувчи инфекцион стационарлар ва бактериологик лабораторияларнинг тиббий ходимлари;
- сурункали бактерия ташувчилари қуршовида яшаб юрган шахслар;
- ич терлама бўйича гиперэндемик мамлакат ва минтақаларга чиқиб кетаётган шахслар; 
- ич терламанинг тирик намуналари билан иш олиб борувчи шахслар.

ВИ-антигени билан бойитилган ич терлама спиртли вакцинаси – ич терлама қуруқ вакцина ва ВИ-антигенининг аралашмасидан ташкил топган. Ич терлама вакцинаси этил спирти билан инактивлаштирилган ва лиофилизация усулида қуритилган ич терлама бактерияларининг микробли ҳужайраларидан иборат. У оқ рангли аморф ҳолатидаги кукун кўринишига эга. ВИ-антиген ич терлама бактерияларининг устки антижисмларидан иборат бўлиб, рангсиз, шаффоф ёки опал тошининг рангига ўхшаш суюқлик кўринишига эга. 

Бир ампулада 2,5 млрд. ич терлама бактериялари мавжуд бўлади. ВИ-антигенининг аралашмаси 400мг/мл ВИ-антигени қуюқлигига эга бўлган 5 миллилитрли ампулаларга қадоқланган. Вакцина бир марта юборилганда ушбу касалликдан 2 йилга ҳимоя таъминланган бўлади.  

Ушбу вакцина ёрдамида 7 ёшдан 14 ёшгача бўлган болаларнинг ич терламага қарши профилактикаси ўтказилади. Вакцина бир марта куракости қисмига 0,5 мл миқдорида юборилади. Ич терлама вакцинаси солинган ампуланинг ичига бевосита эмлашдан олдин 5 мл миқдорда ВИ-антигенининг аралашмаси қўшилади. Унинг эриб кетиш вақти 1 дақиқадан ортиқ чўзилиб кетиши мумкин эмас.  

Вакцина берилганидан сўнг маҳаллий ва умумий таъсирланишлар ривожланиши мумкин. Маҳаллий таъсирланишлар инъекция юборилган жойдаги терининг қизариши, оғриши ва инфильтрат пайдо бўлиши билан ифодаланади. Бундай таъсирланишлар эмлаш ўтказилгандан сўнг дастлабки кунларда ривожланади ва одатда 3-чи кунга келиб йўқ бўлиб кетади. Умумий таъсирланиш одатда эмлаш ўтказилгандан кейин 5-6 соатдан сўнг ривожлана бошлаб, тана ҳароратининг кўтарилиши, қалтираш, бош оғриши, камроқ вазиятларда – мушаклар оғриши орқали намоён бўлади. Умумий таъсирланиш жараёни одатда 24 соатдан ошмайди.  

Вакцинани қўллашга қарши кўрсатмалар:
- ўткир инфекцион ва ноинфекцион касалликлар – бемор соғайиб кетганидан (ремиссия) сўнг 2 ойдан кейин эмланади;
- сил касалининг фаол шакллари ва сил касали интоксикацияси – бемор соғайиб кетганидан сўнг ва фтизиатр хулоса чиқарганидан кейин эмлаш тадбири ўтказилади;
- қон касалликлари;
- жигар ва сафро йўлларининг ўткир сурункали касалликлари;
- буйракларнинг ўткир сурункали касалликлари ;
- эндокрин тизимининг касалликлари;
- юрак-томир тизимининг касалликлари: ревматизм, юрак иллати, миокардит, барча босқичлардаги гипертоник касаллик, стенокардия, юрак мушаклари (миокард) инфарктидан кейинги ҳолат;
- бронхиал астма, озиқ-овқат маҳсулотлари ва бошқа моддаларга нисбатан аллергик таъсирланишлар;
- томир тортишишлар билан кечадиган марказий асаб тизимининг инфекцион ва ноинфекцион касалликлари;
- меъда ва ўн икки бармоқ ичагининг яраси;
- ҳомиладорлик ва лактация даври;
- хавфли янги ўсмалар;
- бошдан кечирилган ич терлама касаллиги.
   
Тайёр вакцина ампула шаклида ишлаб чиқарилади. Бир тўпламга ич терлама вакцинасининг 1 ампуласи ва ВИ-антигенининг 5 мл миқдори солинган 1 ампула киради. Бир тўпламга кирувчи ампулаларда болалар учун мўлжалланган 10та эмлаш дозаси мавжуд бўлади. Вакцина +3 0С дан +5 0С гача бўлган ҳароратда сақланади. Вакцина эритилган шаклда сақланиши мумкин эмас.  
Вакцина Россияда ишлаб чиқарилади.

ВИ-полисахаридли суюқ «ВИАНВАК» ич терлама вакцинаси Salmonella typhi намунасининг супернатантасидан ажратиб олинган капсулали полисахарид эритмасидан иборат рангсиз шаффоф суюқлик кўринишида бўлади. 

Вакцина юборилиши қонда вакциналаштирилган специфик ВИ-антижисмлар жадал ортиб боришига олиб келади, ва ана шу ВИ-антижисмлар 1-2 ҳафтадан сўнг инфекция юқмаслигини таъминлайди ва бундай ҳолат уч йил давомида сақланиб туради.

Ушбу вакцинанинг хусусияти шундан иборатки, унинг ёрдамида катталарни ҳам, 3 ёшдан бошлаб болаларни ҳам эмлаш мумкин.

Эмлаш тадбири бир карра ўтказилади. Вакцина елканинг юқори бўлими учдан бир қисмига тўғри келадиган жойидаги тери остига юборилади. Эмлаш дозаси 0,5 миллилитрни ташкил қилади. Ревакцинация тадбири ҳар 3 йилдан кейин ўтказилади. Вакцинацияни бошқа профилактик эмлашлар билан бир кунда ўтказиш мумкин. 

Вакцина берилганига нисбатан таъсирланиш кам вазиятларда кузатилади ва кучсиз деб баҳоланади. Бундай ҳолатлар вакцина юборилганидан кейин дастлабки сутка давомида инъекция қилинган жойдаги терининг қизариши, оғриқ бериши, бош оғриши ҳамда тана ҳарорати бироз кўтарилиши орқали намоён бўлиши мумкин.  

Вакцинага нисбатан қарши кўрсатмалар:
- ўткир инфекцион ва ноинфекцион касалликлар, сурункали касалликларнинг зўрайиши – бундай вазиятда эмлаш тадбири касалликларнинг ўткир хуружлари тугаганидан сўнг амалга оширилади;
- ҳомиладорлик.

Вакцина 0,5 мл миқдорда битта эмлаш дозаси қадоқланган ва 2,5 мл миқдорда бешта эмлаш дозаси қадоқланган ампулаларда ишлаб чиқарилади. Вакцина +2 0С дан +8 0С гача бўлган ҳароратда сақланади. Ампула очилгандан кейин препарат дарҳол ишлатилиши лозим.
Вакцина Россияда ишлаб чиқарилади.
   
Ич терлама спиртли қуруқ «ТИФИВАК» вакцинаси – этил спирти билан инактивлаштирилган ич терламанинг микробли ҳужайраларидан иборат. Вакцина аморф ҳолатидаги оқ рангли кукун кўринишига эга. Бир ампулада 5 млрд. микробли ҳужайралар мавжуд бўлади. Вакцинация қилиш туфайли иммунитет икки йилгача сақланади.

Ушбу вакцинани 18 ёшдан бошлаб қўллаш мумкин. Вакцинация тадбири икки марта ўтказилади, орасидаги танаффус 25-35 кунга тенг бўлиб, қуйидаги дозаларда берилади: 
1-чи вакцинация – 0,5 мл;  
2-чи вакцинация – 1,0 мл.

Ревакцинация 2 йилдан кейин 1,0 мл дозада ўтказилади. Препарат куракости қисмидаги тери остига юборилади. Бевосита эмлашдан олдин ич терлама вакцинаси мавжуд бўлган ампулага 5 мл миқдорда эритувчи восита солинади. Эритилган препарат парчалар ва бегона жисмлар мавжуд бўлмаган оч рангли бир текисдаги қоришмаган аралашма кўринишига эга бўлиши керак. Вакцина берилганидан сўнг умумий ва маҳаллий таъсирланишлар ривожланиши мумкин. Умумий таъсирланиш эмлашдан кейин 5-6 соатдан сўнг пайдо бўлиб, тана ҳарорати кўтарилиши, ҳолсизланиш ва бош оғриши билан ифодаланади. Одатда бундай аҳвол 48 соатдан узоқ давом этмайди. Маҳаллий таъсирланиш эса тери гиперемияси пайдо бўлиши, оғриқ бериши, инфильтрат юзага келиши билан ифодаланиб, одатда 3-4 кундан кейин йўқ бўлиб кетади.  

Вакцинани қўллашга қарши кўрсатмалар: 
 - ўткир инфекцион ва ноинфекцион касалликлар – эмлаш тадбири бемор соғайиб кетгандан кейин (ремиссия) 1 ой ўтгандан сўнг ўтказилади.;
- қон касалликлари;
- жигар ва сафро йўлларининг ўткир сурункали касалликлари;
- буйракларнинг ўткир сурункали касалликлари ;
- эндокрин тизимининг касалликлари;
- юрак-томир тизимининг касалликлари: ревматизм, юрак иллати, миокардит, барча босқичлардаги гипертоник касаллик, стенокардия, юрак мушаклари (миокард) инфарктидан кейинги ҳолат;
- бронхиал астма, озиқ-овқат маҳсулотлари ва бошқа моддаларга нисбатан аллергик таъсирланишлар;
- бириктирувчи тўқиманинг тизимли касалликлари;
- марказий асаб тизимининг инфекцион ва ноинфекцион касалликлари, анамнезда томир тортишишлар билан кечадиган касаллик мавжудлиги;
- ҳомиладорлик ва лактация даври;
- хавфли янги ўсмалар;
- бошдан кечирилган ич терлама касаллиги.
 
Препарат ампулаларда ишлаб чиқарилади. Препаратнинг бир тўплами 1 ампула вакцина (1 мл) ва 1 ампула эритувчи воситадан (5 мл) дан иборат. 
Вакцина +2 0С дан +8 0С гача бўлган ҳароратда сақланади. Эритилган вакцинадан тайёрланган препарат 2 соат ичида ишлатилиб бўлиниши лозим. Препаратнинг яроқлилик муддати – 3 йил.
Вакцина Россияда ишлаб чиқарилади.

Ич терлама полисахаридли «ТИФИМ Ви» вакцинаси – тозаланган капсуляр Ви-полисахариди, ич терлама қўзғатувчиси, фенол (консервант) ва изотоник буферли эритмадан иборат бўлади. 

Вакцинация катталарга ва 5 ёшдан бошлаб болаларга қилинади. Вакцина бир марта берилгандан кейин иммунитет 15-21 кундан сўнг орттирилади ва уч йил давомида сақланиб туради. 
Вакцинанинг дастлабки дозаси (0,5 мл) бир марта, тери остига ёки мушак ичига юборилади. 
Ревакцинация 3 йилдан кейин ўтказилади.

Вакцина берилганига қуйидаги маҳаллий таъсирланишлар кузатилади:
- вакцинация қилинганидан кейин 24 соат давомида инъекция киритилган жойнинг бироз оғриқ бериши;
- инъекция киритилган жойнинг қизариши ёки бироз қалинлашиб қолиши.

Вакцина берилганига нисбатан умумий таъсирланишлар орасида тана ҳароратининг бироз кўтарилиши кузатилади. Ушбу вакцинани бошқа вакциналар билан бирга қўллаш мумкин.

Вакцинага қарши кўрсатмалар:
- вакцина компонентларига нисбатан юқори сезувчанлик;
- ҳомиладорлик;
- 5 ёшгача бўлган болалар.

Вакцина ишлатиш учун тайёр, вакцинанинг бир дозаси (0,5 мл) солинган шприц ёки вакцинанинг 20 дозаси (10 мл) солинган флакон шаклида ишлаб чиқарилади. Вакцина +2 0С дан +8 0С гача бўлган ҳароратда сақланади. Вакцинанинг яроқлилик муддати – 3 йил.
Вакцина Францияда ишлаб чиқарилади.

Кислотага чидамли қопламаси мавжуд бўлган поливалентли ич терлама қуруқ бактериофаг – юқори даражали зарарланиш хавфига эга бўлган шароитларда яшайдиган одамлар орасида ҳамда ич терлама кенг тарқалган маконда эпидемияга қарши тадбирларни амалга ошириш вақтида ич терламанинг специфик профилактика воситаси ҳисобланади.  

Бактериофаг сериялари унинг специфик фаоллигига нисбатан қўйиладиган маълум талабларга жавоб бериши лозим. Бактериофагнинг ҳар бир серияси бактериологик лабораторияда мазкур маконда ажратиб олинган ич терлама қўзғатувчиси намуналарини лизирлашга қодирлиги текширилиши керак.

Қуруқ бактериофаг 50-100 дона таблетка сиғадиган флаконларда ишлаб чиқарилади. Қуруқ бактериофагнинг бир таблеткаси суюқ бактериофагнинг 20 миллилитрига тенг келади. Препарат оғиз орқали қабул қилинади. Кислотага чидамли қопламаси мавжуд бўлганлиги туфайли таблеткалар ошқозондан ўтиб, ичакларга тушади ва литик таъсир кўрсатади. Катталар ва 3 ёшдан катта болалар қопламали бактериофаг таблеткаларини қопламанинг бутунлигини бузмасдан туриб ютиб юборишлари лозим.  

Профилактика чораларини кўриш мақсадида бактериофаг берилиши керак бўлган одамлар ва ушбу тадбирни ўтказиш муддатлари врач-эпидемиолог томонидан аниқланади. Профилактик мақсадларда ич терлама бактериофаги 5-7 кунда бир марта берилади, ич терлама касаллиги кучли тарқалган маконларда – ҳар 3 кунда берилади. Болаларга (6 ойликдан 3 ёшлигача) 1 таблеткадан бактериофаг берилади (таблетка майдаланади ва сувда ёки сутда эритилади), каттароқ болаларга (3 ёшдан катта) ва катталарга – 2 таблеткадан бактериофаг берилади. 

Препарат қуруқ ва қоронғи жойда +2 0С дан +8 0С гача ҳароратда сақланади. Яроқлилик муддати – 1 йил. Яроқлилик муддати ўтиб кетган препарат қўлланилмайди.
Препарат Ўзбекистон ва Грузияда ишлаб чиқарилади.


Менингококк инфекцияси

Ҳозирги вақтда Ўзбекистонда менингококк инфекциясига қарши қуйидаги препаратлар қўлланилади:

- полисахаридли қуруқ А менингококк гуруҳи вакцинаси;
- С гуруҳи менингококк инфекциясига қарши «МЕНИНДЖИТЕК» конъюгировка қилинган вакцинаси.

Менингококкли инфекция – бу ўткир инфекцион касаллик бўлиб, бош ва орқа мия қобиғини шикастлантириш (менингит), менингококцемия (мия қобиғларини шикастлантирмайдиган сепсис) ва менингококкли назофарингит ҳолатини юзага келтириш билан ифодаланади. Касаллик кенг доирадаги клиник аломатларга эга – аломатларсиз кечадиган бактерия ташиш ва ўткир назофарингитдан бошлаб, то шиддат билан ўтадиган ва кўп ҳолларда касалланишнинг 1-чи кунидаёқ ўлимга олиб келадиган менингококцемия ва йирингли менингоэнцефалитгача.
 
Менингококк инфекциясини қўзғатувчиси - Вексельбаум менингококки - Ф, В, С, D, X, Y серологик гуруҳларига эга. Касаллик қўзғатувчиси инсон организмидан ташқарида турғун эмас ва совуққа нисбатан жуда чидамсиз. 
   
Инфекция манбаи сифатида менингитга чалинган бемор ва бактерия ташувчиси бўлиши мумкин. 
Менингококк инфекцияси фақат ҳаво-томчи йўли билан ўтади, шунингдек, бемор билан фақат давомли ва яқин алоқада бўлган (0,5 метргача бўлган масофада) тақдирдагина юқади.  

Менингококк инфекцияси профилактикасига доир тадбирлар мажмуида фаол иммунизация ёрдамчи вазифасини бажаради. Менингококк вакциналари гуруҳлар бўйича қатъий специфик жиҳатларга эга. Шунинг учун улардан фойдаланиш фақат ажратилган намуналар серогуруҳларини аниқлаш вақтида мақсадга мувофиқ бўлади.

Ҳозирги вақтда Ўзбекистонда менингококк инфекциясига қарши эмлашлар қуийдагиларга қилинади:
- А ёки С серогуруҳ менингококки томонидан қўзғатилган менингококк инфекцияси тарқалган жойлардаги болалар, ўсмирлар ва катталарга;
- касаллик билан зарарланиш хавфи жуда юқори бўлган шахсларга (БММдаги болалар, 1-2 синф ўқувчилари, ётоқхоналар яшовчилари).

Ҳозирги вақтда Ўзбекистонда менингококк инфекциясига қарши қуйидаги қуйидаги препаратлар қўлланилади:

- полисахаридли қуруқ А менингококк гуруҳи вакцинаси;
- С гуруҳи менингококк инфекциясига қарши «МЕНИНДЖИТЕК» конъюгировка қилинган вакцинаси.

Полисахаридли қуруқ А менингококк гуруҳи вакцинаси – А серогуруҳи менингококк инфекцияси микробларининг тозаланган капсулали специфик полисахаридидан иборат.

Вакцинанинг берилиши эмланганлар қонида специфик антижисмлар жадал ортиб боришига олиб келади ва ана шу антижисмлар 1 ҳафтадан кейин А серогуруҳи менингококки томонидан қўзғатиладиган менингококк инфекциясини юқтирмайдиган бўлишини таъминлайди.

Вакцина қуруқ шаклда ишлаб чиқарилади. Эритувчи восита сифатида вакцинага натрий хлориди эритмаси қўшиб берилади. Эритилган вакцина шаффоф ёки опал тоши рангига ўхшаш бўлиб, унинг таркибида қандайдир заррачалар, жисмлар ёки қуйқа бўлиши мумкин эмас.

Эмлаш тадбири 1 ёшдан катта болаларга, ўсмирлар ва катталарга тайинланади. Препарат бир марта куракости қисмига ёки елканинг юқори томони учдан бир қисмига тўғри келадиган жойдаги тери остига юборилади. Эмлаш дозаси 1 ёшдан 8 ёшгача бўлган болалар учун 0,25 мл эритилган вакцинага тенг, 9 ёшдан катта болалар, ўсмирлар ва катталар учун - 0,5 мл эритилган вакцинани ташкил қилади.  

Зарурат пайдо бўлганда ревакцинация тадбири биринчи иммунизация ўтказилгандан кейин 3 йилдан сўнг амалга оширилади. Ушбу вакцинани бошқа вакциналар билан бирга қўллаш мумкин, лекин уларни турли шприцлардан ва тананинг турли қисмларидан юбориш керак.  

Вакцинацияга нисбатан маҳаллий таъсирланиш инъекция қилинган жойдаги терининг гиперемияси ва оғриқ бериши билан ифодаланади. Бундай ҳолат икки суткадан кўп давом этмайди. Эмланганларнинг айримларида вакцина юборилгандан кейин 6-8 соатдан сўнг тана ҳарорати кўтарилиши (37,1-37,5 0С гача) ва 24 соатда яна асл ҳолатига қайтиши кузатилади. 
Эмлашга қарши кўрсатмалар:
- ўткир касалликлар (инфекцион ва ноинфекцион); сурункали касалликларнинг зўрайиши. Эмлаш тадбири бемор соғайиб бўлганидан кейин 1 ойдан сўнг ўтказилади;
- декомпенсация давридаги сурункали касалликлар;
- хавфли янги ўсмалар, қон касалликлари.

Препарат қуруқ ва қоронғи жойда +2 0С дан +8 0С гача бўлган ҳароратда сақланади. Эритилган препарат дарҳол ишлатилиши лозим.
Вакцина Россия ва Францияда ишлаб чиқарилади.

С гуруҳи менингококк инфекциясига қарши «МЕНИНДЖИТЕК» конъюгировка қилинган вакцинаси – таркибига ушбу гуруҳдаги бактериялардан ажратиб қўйилган дифтерия токсинининг заҳарли эмас намунаси бўлган дифтерия қўзғатувчисининг оқсили билан конъюгировка қилинган С гуруҳи менингококк қўзғатувчисининг полисахариди киради.  

Менинджитек мушак ичига юборишга мўлжалланган стерилизация қилинган ва ишлатишга тайёр суспензиядир. Уни сақлаш вақтида оқ рангли қуйқак ҳосил бўлиши мумкин, шунинг учун қўллашдан аввал вакцинани яхшилаб силкитиб, унинг ичида бегона жисмлар йўқлигига текшириш ёки суспензиянинг ранги ўзгарадими йўқми кўриш лозим.  

Менинджитек бир марта ишлатиладиган флаконда суспензия шаклида ишлаб чиқарилади. Вакцина чақалоқларга фақат мушак ичига ва яхшиси соннинг олд-литерал юзаси қисмига юборилади, каттароқ ёшдаги болалар, ўсмирлар ва катталарга дельтасимон мушак қисмига қилинади. Ушбу вакцинани думба қисмига юбориш мумкин эмас.  

Вакцина қуйидаги дозаларда берилади: 
- 12 ойлик ёшдан кичикроқ чақалоқларга – ҳар бири 0,5 мл дан 3 доза. Биринчи дозани чақалоқ умрининг 6-чи ҳафтасидан вақтлироқ бўлмаган муддатда бериш керак ва вакцинациялар орасидаги танаффус камида 1 ойга тенг бўлиши лозим;
- бир ёшдан каттароқ бўлган болалар, ўсмирлар ва катталарга – бир карралик дозада (0,5 мл миқдорда) берилади.

Ушбу вакцина билан фаол иммунизациядан чақалоқлар 6 ҳафталик ёшдан бошлаб, 15-19 ёшдаги ўсмирлар ва катталар ўтказилади. Ушбу вакцинани бошқа вакциналар билан бирга қўллаш мумкин, лекин уларни турли шприцлардан ва тананинг турли қисмларидан юбориш керак. Вакцина берилганидан кейин маҳаллий ва умумий таъсирланишлар юзага келиши мумкин. 

Маҳаллий таъсирланишлар:
- вакцина юборилган жойнинг оғриқ бериши;
- вакцина юборилган жойнинг қизариб қолиши ёки катталиги 2,5 см дан каттароқ бўлган шиш пайдо бўлиши.

Умумий таъсирланишлар: 
- юқори ҳарорат ва баланд овозда йиғлаш;
- таъсирчанлик, уйқуга тортиши, бош айланиши ва бош оғриши;
- ошқозон-ичак трактининг бузилиши ва бу иштаҳа пасайиши, қайт қилиш, ич кетиш орқали намоён бўлиши;
- кўнгил айниши, қорин оғриши.

Вакцинани қўллашга қарши кўрсатмалар: 
- вакцина компонентлари ва дифтерия токсинларига нисбатан индивидуал гиперсезувчанлик; 
- аниқ ифодаланган неврологик белгилар ва аломатлар пайдо бўлиши; 
- аввалги инъекцияларга нисбатан аллергик таъсирланишлар;
- юқорифебрил ҳарорат;
- ҳомиладорлик, кўкрак сути билан эмизиш;
- қон касалликлари.

Препарат +2 0С дан +8 0С гача бўлган ҳароратда сақланади. Вакцинани музлатиб қўйиш мумкин эмас. Агар вакцина музлатилган бўлса, уни утильга топшириш керак. Вакцина шприцга олинган заҳотиёқ ишлатилиши лозим.
Вакцина Австралия ва Францияда ишлаб чиқарилади.

Ўлат

Ўлатга қарши специфик профилактикани ўтказиш учун ўлатга қарши қуруқ тирик вакцина қўлланилади.

Ўлат – бу ўта оғир интоксикация, яъни заҳарланиш, безгак, лимфатик тизим ва ўпка шикастланиши билан ифодаланадиган ўткир инфекцион касалликдир. Ўлат карантинли ва ўта хавфли касалликларга мансуб бўлади.

Ўлат вақтида инфекцион жараён бубонн, яъни қора ўлат, ўпка касалланиши ва бирламчи-септик каби, учта асосий шаклда давом этади.
 
Хасталик қўзғатувчиси – бу четлари думалоқлаштирилган бочкасимон шаклдаги ўлат таёқчасидир. Ўлат таёқчаси юқори даражада зарарлантириш қобилияти ва ташқи муҳитда нисбатан кўп яшай олмаслик хусусиятлари билан ажралиб туради. Тўғридан-тўғри қуёш нури ўлат таёқчасини 2-3 соатда ўлдиради, 70 0С даражада қиздириш уни 10 дақиқада нобуд қилади, 100 0С даражада эса ўлат таёқчаси бир дақиқада ўлиб кетади. Ўлат таёқчаси паст ҳароратларда узоқ муддатгача сақланадаи ва яхлатишга яхши чидайди.  

Ўлат – бу энг аввало касалликнинг бош манбаи бўлмиш кемирувчиларнинг касаллигидир. Хасталикка асосан каламушлар, юмронқозиқлар, суғурлар, қум сичқонлар, сичқонлар ва бошқа кемирувчилар дучор бўлади. Ўлатни тарқатиш ва табиатда сақлашда бургалар хавфли рол ўйнайди ва айнан улар касаллик қўзғатувчисининг асосий ташувчилари ҳисобланади.  

Инфекция манбаи сифатида касаллик қўзғатувчисининг асосий ташувчиларидан ўлатни юқтириб олган бошқа ҳайвонлар ҳам бўлиши мумкин, масалан: сассиқ кўзанлар, тулкилар, қуёнлар, мушуклар. Ўпка ўлатига чалинган бемор киши зарарлантириш жиҳатдан атрофдагилар учун жуда катта хавф туғдиради. 

Инфекция турли йўллар билан ўтади:
- алоқа қилиш йўли орқали;
- трансмиссив йўл билан – бунда одам инфекция ташувчилар – бургалар чақиши орқали зарарланади;
- ҳаво-томчи йўл орқали ўтади;
- алиментар йўл билан – яъни инфекцияланган гўшт истеъмол қилинганда.

Ўлатга қарши специфик профилактикани ўтказиш учун ўлатга қарши қуруқ тирик вакцина қўлланилади.  

Ҳозирги вақтда ўлатга қарши эмлаш тадбирлари ўлат бўйича энзоотик ҳисобланган ҳудудларда яшовчи аҳоли ва ўлат қўзғатувчисининг тирик намуналари билан иш олиб борадиган шахслар учун ўтказилади.

Ўлатга қарши тирик қуруқ вакцина – одам учун апатоген ҳисобланган ва юқори иммунизация хусусиятларига эга бўлган тирик микробларнинг аралашмаган қоришмасидан тайёрланади. Сахароза-желатин муҳитидаги тирик бактерияларнинг аралашмаган қоришмаси қуритилади ва тайёр вакцина оқ ёки бироз сариғишроқ серкавак модда кўринишига эга. +уруқ вакцина хлорид натрийнинг тозаланган изотоник эритмаси ёрдамида эритилади.  

Эмлашни болалар 2 ёшга тўлганларидан бошлаб ҳам тери ичига, ҳам тери остига усулида амалга ошириш мумкин.  

Вакцинани қуйидаги усулда юбориш тавсия этилади:
- тери устига усулида – 2 ёшдан 7 ёшгача бўлган болалар, 60 ёшдан катталар, ҳомиладорлик ва кўкрак сути билан бола эмизиш давридаги аёллар учун;
- тери остига усулида – 7 ёшдан 60 ёшгача бўлган соғлом одамлар учун.

Вакцинация бир карра ўтказилади. Ревакцинацияни 12 ойдан кейин ўтказиш лозим, ноъмақул эпидемиологик вазият юзага келганда эса – 6 ойдан кейин, бир марта, юқорида айтиб ўтилган дозаларда 

Вакцинани тери устига юбориш усули. 
Чап билакнинг ички томонига, дастлаб терининг 3 жойига ишлов бериб, бир-биридан 3-4 см масофада скарификатор билан эпидермиснинг устки қатлами қириб (тери қизариб қолгунча) ташланади. Сўнг стерилизацияланган пипетка ёрдамида скарификация қилинган тери қисмларига бир томчидан вакцина томизилиб, хочсимон шаклда 8-та чизиқли кесиклар қилинади, шундан кейин вакцина яхшилаб терига суртиб сингдирилади ва қуриб қолиши учун 5 - 8 дақиқа берилади. Маҳаллий таъсирланиш вакцина берилган жойда гиперемия, шиш, баъзан – майда везикуляр тошма пайдо бўлиши, камроқ вазиятларда регионал лимфатик тугунчалар катталашиши кузатилади. Эмланганларнинг кўпчилигида умумий таъсирланиш кучсиз намоён бўлади ёки умуман кузатилмайди.  

Вакцинани тери остига юбориш усули.
Вакцина чап томон куракости қисмининг тери остидаги клетчаткасига юборилади. 
Вакцина тери остига юборилганидан сўнг (6-10 соатдан кейин) деярли барча вазиятларда тарқалган гиперемия, шишиб қолиш ва оғриқ бериш, регионал лимфатик тугунчаларининг катталашиши ҳолатлари юзага келади. Бундай ҳолат 24 – 48 соатдан сўнг энг юқори ривожланиш даражасига етиб, кейин секин-аста 4 - 5 кун давомида йўқ бўлиб кетади. Умумий таъсирланиш тана ҳарорати кўтарилиб, безгак тутиши, ҳолсизланиш, бош оғриши, айрим вазиятларда кўнгил айниши ва қайт қилиш орқали намоён бўлади. 

Вакцинани қўллашга қарши кўрсатмалар:

- ўткир инфекцион касалликлар, ўткир ва сурункали йирингли касалликлар; 
- сил касалининг фаол шакллари ва сил касали интоксикацияси;
- қон касалликлари;
- жигар ва сафро йўлларининг ўткир сурункали касалликлари;
- буйракларнинг ўткир сурункали касалликлари ;
- эндокрин тизимининг касалликлари;
- юрак-томир тизимининг касалликлари: ревматизм, юрак иллати, миокардит, барча босқичлардаги гипертоник касаллик, стенокардия, юрак мушаклари (миокард) инфарктидан кейинги ҳолат;
- бронхиал астма;
- томир тортишишлар билан кечадиган марказий асаб тизимининг инфекцион ва ноинфекцион касалликлари;
- меъда ва ўн икки бармоқ ичагининг яраси;
- ҳомиладорлик даврининг иккинчи қисми;
- хавфли янги ўсмалар;
- яққол ифодаланган инфантилизм ҳолати.

Вакцина +8 0С гача бўлган ҳароратда сақланиши лозим. Вакцинанинг яроқлилик муддати – қуритилганидан сўнг 1 йил давомида.

Грипп

Ҳозирги вақтда Ўзбекистонда гриппга қарши қуйидаги вакциналар рўйхатга олинган ва қўллаш учун рухсат этилган:

- гриппга қарши Сплит вакцина (ВАКФЛЮ);
- грипп профилактикаси учун инактивлаштирилган Сплит вакцина (ВАКСИГРИПП);
- гриппга қарши субягона тозаланган инактивлаштирилган вакцина (ИНФЛЮВАК)

Грипп – умумий интоксикация ва юқори нафас йўлларининг катарал зарарланиши билан ифодаланадиган, ўткир инфекцион касаллик. 

Грипп қўзғатувчиси – бир қатор серологик турларга (А, В, С, Д) эга бўлган фильтрланувчи вирусдир. Айниқса, А ва В вируслари билан қўзғатилган касалликлар кўпроқ учраб туради. Бундан ташқари, А вирусининг турли хиллари бўлиб, улар А1 ва А2 деб аталади. А ва В вируслари бошқа вируслардан кўпроқ ўз антиген тузилишини ўзгартириб туради.  
 
Грипп вируслари юқори ҳарорат таъсирига чидамсиз бўлади. Айни пайтда, улар паст ҳароратда яхши сақланади. Масалан, + 4 0С ҳароратда вируснинг қоришмаган аралашмаси бир ой давомида яшовчанлигини сақлаб туради. 

Инфекциянинг манбаи гриппга чалинган бемор ўлиб, у касалланишнинг дастлабки кунларида айниқса катта хавф туғдиради, чунки айнан шу даврда унинг организмидан кўп миқдорда вирус ажралиб чиқади. Зарарлантириш даври, одатда, касаллик бошланганининг 7-10-чи кунига келиб тўхтайди.
 
Грипп инфекцияси ҳаво-томчи механизми орқали ўтади. Вирус бемор сўзлашаётганда, йўталганда ёки аксирганда ҳалқумдан шиллиқ ва тупук заррачалари билан бирга ташқарига чиқиб келиб, 2-3 метр масофагача атрофдаги ҳавога тарқалади. Беморнинг чиқараётган вируслари билан кирланган буюмлари орқали инфекциянинг юқиши чекланган аҳамиятга эга. Бундай вазиятларда вирус беморнинг дастрўмолчалари, сочиқлари ва шунга ўхшаш нарсаларида 11 суткагача сақланиб туриши мумкин.
Грипп профилактикаси бўйича комплекс тадбирлар орасида фаол иммунизация энг самарали чора ҳисобланади.

Гриппга қарши Сплит вакцина (ВАКФЛЮ) – А ва Б гриппи вирусининг штаммларидан иборат. Вакцинани тайёрлаш жараёни қуйидагича: грипп вируси товуқ эмбрионига экилади, етиштирилган вирусли суюқликлар йиғилади, сўнг қуюлтирилади, тозаланади, компонентларга ажратилади ва такроран тозаланади. Вакцина биронта бегона аралашмалар мавжуд бўлмаган сут рангли-оқ ранг суспензия кўринишига эга бўлади.

ВАКФЛЮ – 6 ойликдан каттароқ бўлган чақалоқлар, катталар ва кексайган одамларни вакцинациядан ўтказиш учун қўлланилади. Инъекцияни қўлнинг дельтасимон мушагига қилиш лозим. 6-36 ойлик болаларга дастлаб 0,25 мл миқдорда вакцина берилади. Тўрт ҳафтадан сўнг эса 0,25 мл дозасида такрорий вакцинация ўтказилади. 3 ёшдан каттароқ болаларга, катталарга ва кексайган одамларга 0,5 мл миқдорда вакцина берилади. Вакцинани бевосита ишлатишдан аввал силкитиб қўйиш лозим.  

Берилган вакцинага нисбатан қуйидаги таъсирланишлар юзага келиши мумкин: кичик ёшдаги болаларда инъекция юборилган жойда (12-24 соат давомида) қисқа муддатли тери қизариб қолишлар, шиш пайдо бўлиши ва оғриқ кузатилиши мумкин. Бундай ҳолат ўз-ўзидан йўқ бўлиб кетади ва болаларнинг саломатлигига таъсир кўрсатмайди. Баъзан организмнинг бўғинлари ва мушакларида оғриқ, бош айланиши, тер чиқишининг кучайиши, тана ҳароратининг кўтарилиши ёки титраш каби қисқа муддатли тизимли таъсирланишлари юзага келиши мумкин. Бундай таъсирланишлар махсус даволанишни талаб қилмайди ва бир ёки икки кун ичида йўқ бўлиб кетади. 

Вакцинани қўллашга қарши кўрсатмалар:
- тана ҳарорати юқори бўлиши, ўткир касалликлар ва гриппга чалиниш;
- тухум маҳсулотларига нисбатан аллергия ва бошқа аллергик таъсирланишлар. 

«ВАКФЛЮ» вакцинаси бир вақтнинг ўзида бошқа вакциналар билан бирга қўлланилиши мумкин, лекин у турли шприцлардан ва тананинг турли қисмларидан юборилиши лозим. Вакцина бир марталик доза (0,5 мл) солинган флаконларда ва 0,5 мл дозаси солинган шприцларда ишлаб чиқарилади. Препарат қуруқ ва қоронғи хоналарда +2 0С дан +8 0С гача бўлган ҳароратда сақланади, уни музлатиш мумкин эмас. Яроқлилик муддати – 1 йил.
Вакцина Хитойда ишлаб чиқарилади. 

Грипп профилактикаси учун инактивлаштирилган Сплит вакцина (ВАКСИГРИПП) – товуқ эмбрионларида ривожлантирилган А ва В гриппи вирусларидан иборат. ВАКСИГРИПП болаларни (6 ойлик ёшдан бошлаб), ўсмирлар ва катталарни вакцинациядан ўтказиш учун қўлланилади.

Вакцина мушаклар ичига ёки чуқур тери остига қуйидаги дозаларда берилади:
- 6 ойлик ёшдан бошлаб 10 ёшгача бўлган болаларга – ҳар бири 0,25 мл миқдордаги вакцинанинг иккита инъекцияси берилади, оралиқдаги танаффус 1 ойга тенг;
- катталарга ҳамда 10 ёшли ва ундан катта болаларга – вакцина бир карра 0,5 мл миқдорда берилади.

Фойдаланишдан олдин гомоген суспензия ҳосил бўлиши учун вакцинани силкитиб қўйиш лозим. Вакцина қилинганидан кейин қуйидаги таъсирланишлар юзага келиши мумкин: 
- маҳаллий таъсирланиш – инъекция юборилган жойнинг оғриқ бериши, тери қизариши, қалинлашиб қолиши мумкин;
- умумий таъсирланишлар – тана ҳароратининг кўтарилиши, мушаклар оғриқ бериши, умумий ҳолсизланиш (айниқса, вакцина берилганидан сўнг дастлабки 48 соат давомида) юз бериши мумкин.

Вакцинани қўллашга қарши кўрсатмалар:
- товуқ тухумининг оқига ёки вакцинанинг бирон компонентига нисбатан аллергик таъсирланиш;
- тана ҳарорати кўтарилиши билан давом этадиган оғир инфекцион касаллик;
- зўрайиш босқичидаги сурункали касалликлар.

«ВАКСИГРИПП» вакцинаси бир доза (0,5 мл миқдорда) солинган шприцларда ёки ампулаларда (0,5 мл миқдорда) ишлаб чиқарилади. Препарат +2 0С дан +8 0С гача бўлган ҳароратда сақланади, уни музлатиш мумкин эмас. Яроқлилик муддати – 1 йил.
Вакцина Францияда ишлаб чиқарилади. 

Гриппга қарши субягона тозаланган инактивлаштирилган вакцина (ИНФЛЮВАК)
– товуқ эмбрионларида ривожлантирилган А ва В турдаги гриппнинг юзаки антигенларидан тузилган уч валентли инактивлаштирилган грипп вакцинасидан иборат. Вакцина шаффоф рангсиз суюқлик кўринишига эга.  

Вакцина болалар (6 ойлик ёшдан бошлаб) ва катталарни профилактика қилиш учун қўлланилади, уларнинг соғлиғи қандай аҳволда бўлишидан қатъи назар. Вакцинанинг ҳимояловчи кучи, одатда, инъекция қилинганига 14 кун бўлганидан кейин сезила бошлайди. Поствакцинал иммунитет давомийлиги 12 ойни ташкил қилади. Иммунизация ҳар йили кузда ўтказилади. Вакцина мушаклар ичига ёки чуқур тери остига юборилади.  


Вакцина дозаларининг миқдори:
- 6 ойликдан бошлаб 3 ёшликкача бўлган болалар учун - 0,25 мл бир марта;
- 3 ёшдан 14 ёшгача бўлган болалар учун - 0,5 мл бир марта;
- катталар ва ўсмирлар (14 ёшдан бошлаб) учун - 0,5 мл бир марта.

Вакцина берилганидан сўнг ўша жойдаги тери бироз қизариши, шишиб қолиши ва оғриқ бериши каби маҳаллий ножўя таъсирланишлар юзага келиши мумкин. Жуда кам ҳолатларда регионар лимфатик тугунчаларининг катталашиб қолиши кузатилиши мумкин. Шунингдек, қуйидаги тизимли ножўя таъсирлар пайдо бўлиши мумкин: толиқиб қолганлик ҳисси, бош оғриғи, терлаш, тана ҳароратининг кўтарилиши, мушаклар ва бўғинларнинг оғриши. Ушбу аломатларнинг барчаси 1-2 кунда ўз-ўзидан йўқ бўлиб кетади.  

«ИНФЛЮВАК» вакцинаси бир марталик шприцларда ишлаб чиқарилади (0,5 мл дозада). 
Препарат +2 0С дан +8 0С гача бўлган ҳароратда сақланади, уни музлатиш мумкин эмас. Яроқлилик муддати – 1 йил.
Вакцина Нидерландияда ишлаб чиқарилади. 

Сариқ безгак

Сариқ безгакка қарши специфик профилактика ўтказиш учун тирик барқарорлаштирилган вакцина қўлланилади.

Сариқ безгак – бу келиб чиқиши табиий-ҳудудий бўлган ўткир ва оғир кечадиган ҳамда жуда хавфли инфекцион касаллик бўлиб, Африка ва Жанубий Американинг тропик ҳудудларида айниқса кенг тарқалган.

Клиник аломатлари касаллик бирданига бошланиб, 3-4 кун ичида беморнинг ҳарорати ўзига хос икки тўлқинли равишда +40 0С гача кўтарилиши, бош ва мушаклар оғриши, кўнгил айниши, бурун ва милклардан қон оқиши, қон қусиш ва қонли нажас чиқиши, ички органларга қон қуйилиши, сариқ касалга чалиниши билан ифодаланади. Касалланишнинг 25% ҳолатларида бемор нобуд бўлади. 

Касалликнинг қўзғатувчиси – суюқлик муҳитига чидамсиз бўлган жуда кичик ўлчамдаги вирусдир. + 60 0С ҳароратда вирус 10 дақиқа ичида ўлади. 

Табиатда ушбу инфекциянинг қўзғатувчиси турли хилдаги ўрмон ва синантроп маймунлари ва чивинлар ичида яшайди, чивинлар эса вирусни маймунлар орасида ҳамда ҳайвонлардан одамларга юқтирадиган тирик вирус ташувчисидир. Шаҳар аҳолиси орасида касаллик қўзғатувчиси бемордан соғлом одамга синантроп чивинлар турларининг бири томонидан юқтирилади. Вирус ташувчиси мавжуд бўлмаган вазиятда бемор киши атрофдагилар учун зарарли бўлмайди.

Ҳозирги вақтда сариқ безгакка қарши специфик профилактика чоралари чет элга (Жанубий Африка мамлакатларига) жўнаб кетаётган шахсларга нисбатан ўтказилади.

Тирик барқарорлаштирилган вакцина – товуқ эмбрионларида етиштирилган 17-Д сариқ безгак вирусининг штаммидан тайёрланади. Препарат шишали ампулаларда (5, 10 ва 20 эмлаш дозаларида) ишлаб чиқарилади. Вакцина қуруқ вакцинага қўшимча қилиб бериладиган совуқ, стерилизация қилинган физиологик эритма билан эритилади.

Вакцина 16 ёшдан бошлаб сариқ безгакка қарши фаол иммунизация ўтказиш учун қўлланилади. Вакцинанинг бир эмлаш дозаси (0,5 мл) елканинг юқори қисмидаги учдан бир қисмига тўғри келадиган жойга тери остига юборилади.  

Эмлаш тадбири ўтказилганига 10 кун бўлганидан сўнг препарат сариқ безгакка қарши ҳимояни таъминлай бошлайди. Иммунитет 10 йил давомида сақланади, шундан кейин эса ҳар 10 йилда ревакцинация ўтказилади.  

Эмлаш ўтказилганидан сўнг маҳаллий ва жуда кам ҳолатларда умумий таъсирланишлар пайдо бўлиши мумкин. Маҳаллий таъсирланиш вакцина юборилган жойда гиперемия, инфильтрат пайдо бўлиши ва тери қичиши орқали намоён бўлиши мумкин. Эмланганларнинг кўпчилигида умумий таъсирланишлар мавжуд бўлмайди ёки кучсиз бош айланиши, бадан увишиш ва тана ҳарорати бироз кўтарилиши билан ифодаланади. 

Эмлашга қарши кўрсатмалар:
- юрак-томир тизимининг декомпенсация касалликлари;
- буйракнинг декомпенсация касалликлари;
- ҳомиладорликнинг иккинчи ярми;
- тухум оқига нисбатан аллергик таъсирланиш.

Сариқ безгакка қарши тирик вакцина юқори ҳароратга жуда чидамсиз бўлади. Уни +2 0С дан +8 0С гача бўлган ҳароратда, туғридан-тўғри қуёш нурларидан асраган ҳолда, қоронғи хонада сақлаш лозим. Эритилган вакцина совуқ шароитларда сақлаш шарти билан кўпи билан 1 соат сақланади.
Вакцина Францияда ишлаб чиқарилади.

Куйдирги

Куйдиргига қарши специфик профилактикани ўтказиш мақсадида тери ичига ва тери остига юбориш учун тирик қуруқ куйдирги вакцинаси қўлланилади (СТИ).

Куйдирги – бу умумий интоксикация ҳолати, безгак тутиши ҳамда тери, ўпка ёки ичаклар зарарланиши билан ифодаланадиган, ўткир инфекцион касалликдир. Куйдирги вируси зоонозли инфекцияларнинг гуруҳига мансуб бўлади. 

Касаллик қўзғатувчиси – куйидирги таёқчаси бўлиб, организмда айланадиган ва кўпаядиган вегетатив шаклдан, ташқи муҳит шароитларида яшай оладиган спора шаклига ўтиш қобилиятига эга. Куйдирги споралари ташқи муҳит таъсирлари ва дезинфекция воситаларига қарши ғоятда чидамли бўлади. Тупроқда, чорвачилик хом ашёлари ва ундан тайёрланган маҳсулотларда вирус ўнлаб йиллар давомида ўзининг яшовчанлигини сақлаб туради. 

Инфекция манбаи – касалликкка чалинган уй ҳайвонларидир (асосан қора мол ва қўй-қўзилар). Касалланган ҳайвонлар касалликнинг бутун даври давомида бошқаларни зарарлантириш хавфини туғдириб, ташқи муҳитга сийдик ва нажас билан бирга қўзғатувчи вирусни чиқаради. Хасталикка учраган одам эса унча зарарли бўлмайди.

Кўпинча касал ҳайвонлар билан мулоқот қилиш ва касалланган ҳайвондан олинган хом ашёга ишлов бериш, инфекцияланган кийимларни (қўй терисидан қилинган пўстин, мўйнали шапка, ёқалар) кийиш вақтида зарарланиш рўй беради. Инфекция инфекцияланган жунга ишлов бериш вақтида ҳаво-томчи йўли билан, озиқ-овқатлар орқали ва трансмиссив йўл билан (сўна, жигалка-пашшасининг чақиши орқали) тарқалиши мумкин.

Куйдиргининг қўзғатувчиси организмга тери ва шиллиқ пардалар, нафас олиш йўллари ва овқат ҳазм қилиш тракти орқали кириб келади ва бунинг натижасида куйдиргининг турли клиник шакллари ривожлана бошлайди. 

Куйдиргига қарши специфик профилактика қуйидагилар учун ўтказилади:

- куйдирги бўйича энзоотик ҳудудларда қуйидаги ишларни бажарувчи шахслар учун:
 ◘ тупроқ қазиш ва ташиш бўйича қишлоқ хўжалик, гидромелиоратив, қурилиш ишлари, геологик ва экспедицион ишлари;
 ◘ қишлоқ хўжалик маҳсулотларини тайёрлаш, сақлаш ва қайта ишлаш ишлари;
 ◘ куйдиргига чалинган молларни сўйиш ҳамда улардан олинган гўшт маҳсулотларини тайёрлаш ва қайта ишлаш ишлари.

- куйдиргини қўзғатувчи тирик намуналар билан ишлайдиган шахслар учун.

Куйдиргига қарши специфик профилактикани ўтказиш мақсадида тери ичига ва тери остига юбориш учун тирик қуруқ куйдирги вакцинаси қўлланилади (СТИ).

Тери устига ва тери остига юбориш учун тирик қуруқ куйдирги вакцинаси (СТИ) – СТИ вакцинали куйдирги штаммининг тирик спораларидан иборат бўлиб, бир хил серкавак модда ёки кулранг-оқ ёхуд сариғиш-оқ рангли таблеткалар кўринишига эга бўлади. Қуруқ вакцинани эритиш учун унга қўшиб бериладиган 0,9 фоизли натрий хлорид эритмаси (физиологик эритма) ёки сувда эритилган глицериннинг 30 фоизли эритмасиқўлланилади. Вакцинани суюлтириш вақтида бегона жисмларсиз қоришмаган гомогенли аралашма ҳосил бўлади.  

Препаратни ишлаб чиқариш шакли:
- тери устига бериш учун мўлжалланган препаратнинг 20 дозаси (1 мл миқдордаги вакцина) солинган ампула ва тери остига юбориш учун препаратнинг 200 дозаси солинган ампула. Вакцинага глицериннинг 30 фоизли сувли эритмасидан иборат эритувчи восита (1,5 мл) қўшиб берилади;
- тери устига бериш учун мўлжалланган препаратнинг 10 дозаси (1 мл миқдордаги вакцина) солинган ампула ва тери остига юбориш учун препаратнинг 100 дозаси солинган ампула. Вакцинага глицериннинг 30 фоизли сувли эритмасидан иборат эритувчи восита (1,0 мл) қўшиб берилади.

Икки карра берилган СТИ вакцинаси (орасида 20-30 сутка танаффус сақлаб) 1 йилгача давом этадиган кучли иммунитетни шакллантиради. Ушбу препарат 14 ёшдан 60 ёшгача бўлган шахсларни куйдиргидан профилактика қилиш учун қўлланилади. 

Вакцина тери устига (скарификация усули) ва тери остига усули билан берилади. Бирламчи иммунизация икки карра ўтказилади (орасида 20-30 сутка танаффус сақланади). Ревакцинация ҳар йили (бир марта) ўтказилади. Тери устига бериладиган вакцинанинг бир дозаси 0,05 мл дан иборат бўлиб, тери остига юбориладиган вакцинанинг бир дозаси 0,5 мл миқдордаги эритилган вакцинага тенг бўлади. 

Тери устига (скарификация) усулида эмлашда вакцина елканинг ташқи учдан бир қисмининг ўрта қисмига берилади. Бу жараёнда перо ўрнига игна ёки скальпельдан фойдаланиш тақиқланади. 

Тери остига усулидан фойдаланишда (вакцина куракнинг пастки бурчаги қисмига юборилади) тери устига усулида қўллаш учун мўлжаллаб эритилган вакцинадан фойдаланиш қатъиян ман этилади. 

Вакцинациянинг тери устига усули қўлланилганда таъсирланиш 24-48 соатдан кейин гиперемия, кичик инфильтрат ҳосил бўлиши ва кейинчалик кесиклар бўлган жойларда пўстлоқ пайдо бўлиши орқали намоён бўлади. Вакцина шприц ёрдамида юборилганда инъекция қилинган жой кучсиз оғриқ бериши, гиперемия, камроқ ҳолатларда – диаметри 50 миллиметргача бўлган инфильтрат ривожланиши мумкин. 

Вакцина тери устига ва тери остига усулларида берилганда умумий таъсирланишлар кам кузатилади ва асосан ҳолсизланиш, бош оғриғи, тана ҳарорати бироз кўтарилиши (38,5 0С гача) ва регионар лимфатик тугунчаларининг бирмунча катталашиб қолиши орқали намоён бўлади. 

Вакцинани қўллашга қарши кўрсатмалар:
- хавфли янги ўсмалар;
- қон касалликлари;
- оғир ва ривожланиб бораётган соматик касалликлар;
- иммунитет танқислиги ҳолатлари;
- ўткир инфекцион ва ноинфекцион касалликларни бошидан кечирган шахслар соғайиб кетганларидан (ремиссия) кейин 1 ойдан вақтлироқ бўлмаган муддатда вакцинация қилинади. 

Тери устига усулида вакцинация қилишда қўшимча қарши кўрсатмалар сифатида сурункали, кенг тарқалган тери касалликлари эътироф этилади.

СТИ вакцинаси қоронғи ва қуруқ хонада, +10 0С дан юқори бўлмаган ҳароратда сақлаш лозим. Очилган ампуладан олиниб эритилган ва асептик шароитларда сақланадиган вакцина фақат 4 соат давомида қўлланилиши мумкин. 
+уруқ вакцинанинг яроқлилик муддати – 4 йил.
Вакцина Россияда ишлаб чиқарилади. 

Куйидирги иммуноглобулини – касалланган ҳайвонлар, уларнинг жасадлари, инфекцияланган материаллар ва маҳсулотлар билан бевосита алоқада бўладиган кишиларни шошилинч пассив иммунизациядан ўтказиш ҳамда даволаш мақсадида фойдаланилади.

Иммуноглобулин паст ҳароратларда этил спирти ёрдамида чўктириш усулида отларнинг гипериммунли зардобидан ажратиб олинади. Препарат шаффоф ёки опал тошига ўхшаш рангсиз суюқлик кўринишига эга. Препарат резина пробка ёрдамида герметик бекитиладиган флаконларда 20 мл зардоб солинган шаклда ишлаб чиқарилади. 

Профилактика мақсадларида иммуноглобулин алоқа қилинганлиги сабабли зарарланганлик аниқланган ёки ҳатто гумон қилинган кундан энг кечи билан 10 кундан сўнг ва инфекцияланган гўшт истеъмол қилинганлигига узоғи билан 5 кун бўлганда берилиши лозим. Профилактика чоралари сифатида иммуноглобулин бир марта катталарга 20-25 мл дан, ўсмирларга (14-17 ёшдагилар) – 12 мл дан, болаларга (ёшига қараб) – 5-8 мл дан берилади.  

Терапевтик мақсадларда куйдирги ташхиси қўйилган заҳотиёқ вакцинани қўллаш бошланади. Одатда вакцинация жараёни антибиотиклар ва бошқа даволаш усуллари билан бирга ўтказилади. Препарат мушак ичига 30-50 мл миқдорда юборилади.

Иммуноглобулинни қўллашдан олдин иммунизация қилинаётган одамнинг от оқсилига нисбатан таъсирчанлигини билиш учун ички тери синови ўтказилади. Синов салбий натижа берганда иммуноглобулин намунаси иситилган ҳолда (36-380С гача) бир марта мушак ичига юборилади. Синов ижобий натижа берганда эса иммуноглобулинни юбориш имконияти ва мумкинлиги масаласи шифокор томонидан ҳал қилинади. 

Куйидирги иимуноглобулини қуруқ ва қоронғи хонада +2 0С дан +8 0С гача бўлган ҳароратда сақланади. Препаратнинг яроқлилик муддати – 2 йил.
Препарат Россияда ишлаб чиқарилади.

Қутуриш

Қутуришнинг специфик профилактикасини ўтказиш учун қуйидаги препаратлар қўлланилади:
- антирабик культурал қуюқлаштирилган тозаланган инактивлаштирилган қуруқ вакцина (КОКАВ);
- қутуришга қарши лиофилизатланган тозаланган вакцина (ВАКРЕЙБИЗ);
- одам фойдаланиши учун антирабик тозаланган қуруқ вакцина (ВЕРОСЕЛЛ);
- от қонининг зардобидан тайёрланган суюқ антирабик иммуноглобулин (АИГ).

Қутуриш – бу ўткир вирусли касаллик бўлиб, ўзига хос энцефалит ривожланиши билан ифодаланади ва гипертензия ҳолати юзага келиши, нафас олиш бузулиши, оғриқ берувчи томир тортишишилар ва юқори таъсирчанлик билан кечади. Касалланиш муқаррар равишда ўлимга олиб келади.  

Қутуришнинг қўзғатувчиси фильтрланувчи вирус бўлиб, одам ёки ҳайвонинг марказий асаб тизимида жойлашиб олади. Қутуришнинг икки турдаги вируси мавжуд: табиатда айланадиган кўча вируси ва лабораторияда сақланиб турадиган вирус. Вирус тупук безларининг тупукларида бўлади. Бошқа ахлатларда (сийдик, сафро, нажас) вирус мавжуд бўлмайди. Мия ҳужайралари билан алоқага киришганда вирус цитоплазматик унсурлар (Негри жисмчалари деб аталади) пайдо бўлишига олиб келади.

Қутуришда инфекциянинг асосий манбаи ёввойи йиртқич ҳайвонлар (бўрилар, тулкилар ва ҳоказо) бўлади ва табиатда уларда вирус сақланиб туради. Бироқ, одамлар қутуриш касаллигига чалиниш даражаси кўчаларда эгасиз дайдиб юрадиган итларнинг сони ва касалликнинг улар орасида тарқалганлик даражасига бевосита боғлиқ бўлади. Итларда касалланиш жараёни кўпинча уларнинг юриш-туришларида кўзга ташланмайдиган ўзгаришларсиз кечади. Қутуришга чалинган итлар жуда катта масофаларга миграция қилишлари, яъни кетиб қолишлари мумкин.

Инфекциянинг кейинги манбаи – бу мушуклар. Уларда хасталик баъзан бирмунча ўчган шаклда кечади. Шунингдек, касаллик ўтхўр ҳайвонлардан (қора молр, қўй-қўзилар, отлар, эшак ва туялар, буғулар) юқиши ҳолатлари кузатилади.
Инфекция инфекцияланган ҳайвонлар тишлаб олганда, туфуги тегиб кетган ёки тирнаб олганда юқади. Бемор одамлардан зарарланиш ҳолатлари жуда кам қайд этилган. Одамни юзи, боши, буйни ва қўлларидан қопиб олиш ҳолатлари айниқса катта хавф туғдиради.

Қутуришга қарши специфик профилактика қуйидаги икки йўналишда ўтказилади:

1. Профилактика мақсадларида - қаровсиз қолган ҳайвонларни тутиш ва сақлаш ишларини бажарадиган шахслар, ветеринарлар, овчилар, ўрмон назоратчилари, кушхона ходимлари, таксидермистларга; қутуриш вируси билан иш олиб борадиган шахсларга нисбатан қўлланилади. 

2. Даволов-профилактик иммунизация (инфекцияга чалинганлар учун) – қутуришга учраганликда гумон қилинаётган ёки номаълум ҳайвонлар билан алоқада бўлган одамларга нисбатан қўлланилади. 

Антирабик ёрдам яраланган, тимдаланган, қирилган жойларга ишлов бериш, антирабик вакцина юбориш ёки антирабик иммуноглобулин ва антирабик вакцинадан бир вақтнинг ўзида фойдаланишдан иборат.  

Яралар, тимдаланган ва қирилган жойларга тиббий ишлов бериш ўта муҳим аҳамиятга эга. Бундай муолажани чақиш, қопиб олиш ёки шикастланиш содир бўлгандан сўнг дарҳол ўтказиш лозим. Бунинг учун шикаст етказилган тана қисми катта миқдордаги сув билан совунлаб ювилади, яранинг четларига эса 70% спирт ёки 5% йод дамламаси ёрдамида ишлов берилади. Жароҳатланган жойларга ишлов бериб бўлингани заҳотиёқ даволов-профилактик иммунизация бошлаб юборилади. 

Антирабик культурал қуюқлаштирилган тозаланган инактивлаштирилган қуруқ вакцина (КОКАВ) – сирия оғмахони буйрагининг бирламчи намунасида етиштирилган Внуково-32 штамми қутуриш вируси вакцинасидан иборат. Препарат серкавак оқ рангли модда кўринишига эга. Вакцина қуйидаги тўпламда ишлаб чиқарилади: 1,0 мл дан (1 доза) вакцина солинган 1 ампула ва 1,0 мл дан эритувчи восита солинган 1 ампула. Еритилган вакцинанинг ранги бироз рангсизланади. 

Эритилган вакцина аста-секин елканинг дельсимон мушагининг ичига юборилади. 5 ёшгача бўлган болаларга инъекция сон усти олд томон ён қисмига юборилади. Вакцинани думба қисмига юбориш мумкин эмас.