АКДҚ - бу дифтерия, кўк йўтал ва қоқшалга қарши эмлашдир.

Дифтерия – бу ўткир инфекцион касаллик бўлиб, умумий интоксикация, яъни организм заҳарланиши, бодомча безлари, ҳалқум, бўғиз, бурун, шунингдек тери, кўзларнинг шиллиқ пардасининг фиброзли яллиғланиши билан кечади.
Касалликнинг кўпроқ инсон организмининг чекланган қисмига таъсир этувчи шакли намоён бўлиб, унда бемор танасининг ҳарорати бироз кўтарилади, ҳалқум қизариши, кулранг-лойқа кўринишдаги пардасифат фасод пайдо бўлиши кузатилади.
Касалликнинг заҳарланиш шаклига дучор бўлган ҳолатларда (хавфли дифтерия) бу дастлабки 2-3 кун ичида ўлимга олиб келиши мумкин. Дифтерия касаллигида бемор ҳолатининг оғирлашуви асосан унинг асаб тизимининг зарарланиши билан боғлиқ бўлади (юмшоқ танглай фалажи, қўл-оёқлар полирадикулоневрити ва миокарди).

Дифтериянинг уч турдаги микроблари мавжуд – гравис, митис, интермедиус. Дифтерия қўзғатувчиси ташқи муҳитга ҳам турғун бўлиб, ҳатто қуритилган ҳолатда ҳам бир неча ҳафтагача сақланиб туради. Дифтерия пайтида унинг ўткир шаклига дучор бўлган ва соғайиб бораётган даврдаги бемор касалликнинг асосий манбаи ҳисобланади. Инфекция ҳаво-томчи механизми орқали ўтади: яъни таркибида дифтерия касаллигининг қўзғатувчиси мавжуд бўлган аэрозолли ҳаво билан нафас олганда организмга кириб келади. Аэрозол эса касаллик билан зарарланган бурун ва оғиздан йўталиш ва аксириш вақтида шиллиқ модда ажралиб чиқаётганда ҳосил бўлади. Шунингдек, хасталик беморнинг бурни ва оғзидан чиққан ифлосликлар билан кирланган уй жиҳозларидан (ўйинчоқлар, кийим, чойшаблар) ҳам ўтиши мумкин. 

Иммунизация тадбирлари кенг олиб борилаётганлиги туфайли Республикада дифтерия билан касалланиш ҳолатлари 2001 йилдан бери умуман қайд этилмайди. 

Кўк йўтал – ўткир инфекцион касаллик бўлиб, титраб йўталиш, нафас йўллари, томир ва асаб тизимларининг зарарланиши билан ифодаланади. Кўк йўтал учун клиник аломатлар даврали кечиш ва сезиларли полиморфизм ҳолатлари билан кечади. Кўк йўтал касаллиги одатда йўталнинг зўрайиши ва спазматик ҳолатга олиб келиши билан кечади. Одатда кўк йўтал хуружи кетма-кет келадиган 15-20 марталик йўталишлар ва титраб нафас олишлардан иборат бўлиб, шундан сўнг балғам чиқиши ёки қайт қилиш ҳолати юзага келади. Бундай хуружлар бир сутка давомида 5-10тадан 50-60тагача қайталаниши мумкин.

Кўк йўтал қўзғатувчиси – Борде-Жангу таёқчаси ташқи муҳитнинг ноқулай омилларига жуда таъсирчан бўлади. Тўғридан-тўғри қуёш нурлари остида 2 соат ичида ўлади, шунингдек, кимёвий ва жисмоний дезинфекция воситаларининг таъсирига осонликча чалинади. Инфекцияни манбаи бўлиб ушбу хасталикка учраган бемор, камроқ даражада бактерия ташувчиси бўлади. Эпидемиологик жиҳатдан касалликнинг енгил ва ўчиқ шаклларига дучор бўлганлар энг катта хавф туғдиради.  

Инфекция ҳаво-томчи йўли билан ўтади. Касаллик қўзғатувчиси инсон организмига бемор йўталганда чиқадиган майда шиллиқ томчилари билан бирга кириб боради. Одатда одам бемор билан мулоқот қилганда зарарланиб қолади. Инфекция тарқатувчилари сифатида уй-рўзғор буюмлари, ўйинчоқлар ва шу кабилар иккинчи даражали аҳамиятга эга бўлади.  

Кўк йўталга кўпроқ 5 ёшгача бўлган болалар, айниқса, ҳаётининг 1-чи ёшидаги чақалоқлар мубтало бўлади. Кейинги вақтларда мактаб ёшидаги болалар орасида ҳам касалланиш қайд этилган. Кўк йўталнинг профилактикасида фаол иммунизация етакчи ўрин эгаллайди. Кўк йўталга қарши эмлашлар мажбурий тиббий тадбирлар сирасига киради ва режали асосда амалга оширилади.

Қоқшал – бу ўткир инфекцион касаллик бўлиб, марказий асаб тизимининг интоксикацияси, яъни заҳарланиши билан кечади ва бу мушаклар тортишишига олиб келади. 

Хасталик қўзғатувчи восита ярага тушганидан кейин ривожлана бошлайди. Дастлаб чайнаш мушакларининг спазмалари, яъни «тризма» ва «сардоник табассум» деб номланадиган ҳолат юзага келади. Сўнг энса ва орқа томон мушаклари таранглашади ва бутун бадан бўйлаб мушаклар тортишиб, оғриқли хуруж бера бошлайди. Бундай хуружлар ҳатто кучсиз ташқи таъсир – кучсиз шабада, салгина тегиб кетиш, шовқин ва бошқа таъсирлар натижасида юзага келади. Одатда бемор нафас олиш мушакларининг фалажи натижасида нобуд бўлади. Ҳатто замонавий даволаш усуллари қўлланилган тақдирда ҳам, ўлим даражаси 70 фоизгача етади.  

Касалликнинг қўзғатувчиси - Clostridium tetani қоқшал таёқчаси – жуда кенг тарқалган бўлиб, деярли барча ерда учратилади. Ташқи муҳитда ушбу микроб спора шаклида мавжуд бўлади. Ўзининг юқори чидамлилиги туфайли у бундай шаклда табиатда ўнлаб йиллар давомида сақланиб туриши мумкин. Қоқшал таёқчасининг споралари 90 0С гача қиздиришга 2 соат давомида чидаб туради, қайнатишда эса 30-50 дақиқадан кейингина ўлади, 1150 С гача қуруқ қиздиришга 20 дақиқа чидайди.  

Касаллик қўзғатувчисининг муҳим хусусияти шундан иборатки, у кучи бўйича фақат ботулизм таёқчасига ён берадиган ва барча биологик заҳарлардан энг кучли ҳисобланган экзотоксин ишлаб чиқаради. 

Қоқшал касаллигининг қўзғатувчиси отлар, қора мол, қўй-эчкилар, чўчқа ва қуёнлар каби ўтхўрлар ҳамда одамнинг ошқозонида зарар етказмай сақланиб келади. Чорвачилик хўжаликларида тупроқ 80-100 фоизгача инфекцияланган бўлиши мумкин. Қоқшалга чалинган киши ҳам, ҳайвон ҳам зиён етказиш жиҳатдан хавфли эмас.  

Қоқшал инсон териси ёки кўзининг шиллиқ пардасидан ўтиб одамни касаллантиради. Қоқшалнинг қуйидаги турлари мавжуд: 

- травматик қоқшал травма олиш яъни жароҳатланишлар, куйиш, танани совуқ олдириш, электр жароҳат олиш, жиноий абортлар, жарроҳлик операциялари ва бола туғиш жараёнларидан кейин юзага келади;  

- яллиғланиш жараёнларини мураккаблаштирувчи қоқшал (яралар, бадан қисмларининг уюшиб қолиши, ириб кетаётган саратон шишлари, чипқонлар)  

- криптоген қоқшал – яъни касаллик қайси йўл билан инсон организмига кириб келгани аниқланмай қолади.

Бундай касалликлардан ҳимояланишнинг юқори самарали усулларидан бири профилактик эмлашлардан иборат бўлиб, бу билан хасталикдан ишонарли ҳимоя таъминланади.  

Аҳолини иммунизациядан ўтказиш учун қуйидаги препаратлардан фойдаланилади: 

- адсорбциялаштирилган кўк йўтал-дифтерия-қоқшал вакцинаси (АКДҚ);
- адсорбциялаштирилган дифтерия-қоқшал анатоксини (АДҚ);
- таркибида антигенлар (АДҚ-М) миқдори камайтирилган адсорбциялаштирилган дифтерия-қоқшал анатоксини;
- таркибида дифтерия антигени (АД-М) миқдори камайтирилган адсорбциялаштирилган дифтерия анатоксини;
- кўк йўтал профилактикаси учун қўлланиладиган компонентли вакцина, полиомиелит профилактикаси учун ишлатиладиган инактивлаштирилган вакцинаси билан бирга қоқшал ва дифтериянинг адсорбциялаштирилган анатоксинлари (КВАДРАСЕЛ).

АКДҚ вакцинаси – ўлдирилган кўк йўтал микробларининг аралашмаси, алюмин гидрооксидида адсорбциялаштирилган, тозаланган ва қўюлтирилган дифтерия ва қоқшал анатоксинларидан иборат. Препарат суюқ шаклда ишлаб чиқарилади. Вакцинанинг 1 миллилитрида кўк йўтал микробларининг 20 млрд. ҳужайралари, дифтерия анатоксинининг 30та флокуляцияланадиган бирликлари ва қоқшал анатоксинини боғловчи 10та бирликлари мавжуд бўлади. Суюқлик турғун ҳолатда қолганда устки шаффоф қисмга ва тебратганда осонликча ва бутунлай аралашиб кетадиган бўш қуйқага ажралиб қолади.

АКДҚ вакцинаси +2 0С дан +8 0С гача ҳароратда сақланади ва уни музлатиш қатъиян ман этилади. АКДҚ вакцинаси соннинг олд томони ташқи қисмидаги мушаклар ичига 0,5 мл миқдорда юборилади. 

АКДҚ вакцинаси ушбу препаратни қабул қилишга қарши кўрсатмаси бўлмаган болаларга 2 ойлик ёшдан бошлаб эмланади. Вакцинациялаш курси 3та инъекциялардан иборат бўлиб, уларнинг орасида 1-ойлик танаффус сақланади. Ана шу танаффус вақтини қисқартиришга йўл қўйилмайди. Танаффус вақтини чўздириш зарурати туғилганда навбатдаги вакциналашни имкон қадар яқин вақт ичида амалга ошириш лозим.

АКДҚ вакцинаси билан эмлашни полиомиелит, вирусли В гепатити, сил касали, қизамиқ ва сариқ безгакка қарши вакциналар билан бир вақтда қўллаш мумкин.  

АКДҚ вакцинаси берилганидан кейин инсонда умумий ва маҳаллий таъсирланишлар кузатилиши мумкин. Умумий таъсирланиш одам ҳолсизланиши, унинг иситмаси кўтарилиши орқали намоён бўлади. Маҳаллий таъсирланиш эса препарат юборилган жойнинг қизариб қолиши ва терининг бироз қалинлашиб қолиши билан ифодаланади. Бундай ҳолатлар одатда 2-5 кунда ўтиб кетади. Агар вакцина юборилган жойда тугунча пайдо бўлса, у ҳеч қандай тиббий муолажаларсиз 20-30 кун ичида тарқаб, йўқ бўлиб кетади.

Айрим вазиятларда АКДҚ вакцинаси билан эмлаш ўтказилгандан кейин ғайриоддий таъсирланишлар – томир тортишиш, аллергик тошмалар, анафилактик шок ҳолати юзага келиши мумкин. Нооддий таъсирланишлар пайдо бўлган вазиятда бола АКДҚ вакцинаси билан такроран эмланмайди. Бундай болалар фақат антигенлар миқдори камайтирилган АДҚ анатоксини билан тегишли консультациядан сўнг эмланиши мумкин.
 
АКДҚ вакцинасига қарши кўрсатмалар:

- асаб тизимининг ривожланиб бораётган касалликлари;
- анамнездаги афебрил чангаклар.

Ҳиндистон ва Канада мамлакатларида ишлаб чиқариладиган АКДҚ вакцинаси 6 ёшгача бўлган болалар учун қўлланилади.
   
АДҚ анатоксини алюмин гидрооксидида адсорбциялаштирилган, қуюқлаштирилган ва тозаланган дифтерия ва қоқшал анатоксинларининг аралашмасидан иборат бўлиб, оқ ёки сариғиш-оч жигарранг қуйқали рангсиз суюқлик кўринишида бўлади. Препаратнинг 1 миллилитри таркибида дифтерия анатоксинининг 60 антиген бирликлари ва қоқшал анатоксинининг 20 антиген бирликлари мавжуд бўлади. 

АДҚ анатоксини билан АКДҚ вакцинасига қарши кўрсатмага эга бўлган ҳамда кўк йўтал билан касалланиб чиққан болалар эмланади. 
АДҚ вакцинаси +2 0С дан +8 0С гача ҳароратда сақланади ва уни музлатиш қатъиян ман этилади. 
АДҚ вакцинаси 0,5 мл дозасида думба қисмидаги мушак ичига ёки соннинг олдинги-ташқи қисмига юборилади.

Вакцинация курси препаратнинг 2та инъекциясидан иборат бўлиб, уларнинг орасида 1-ойлик танаффус сақланади.

АДҚ-М анатоксини – бу антигенлар миқдори камайтирилган АДҚ анатоксини бўлиб, оддий АДҚ анатоксинидан таркибида юқорида айтиб ўтилган иккала антигенларнинг миқдори камлиги билан фарқланади: яъни ушбу препаратнинг 1 миллилитрида дифтерия анатоксининг 10 антиген бирликлари ва қоқшал анатоксинининг 10 антиген бирликлари мавжуд. 

АДҚ-М анатоксини билан аллергик таъсирланишга эга бўлган болалар ва катталар эмланади. АДҚ-М вакцинаси +2 0С дан +8 0С гача ҳароратда сақланади ва уни музлатиш қатъиян ман этилади. АДҚ-М вакцинаси 0,5 мл дозасида думба қисмидаги мушак ичига ёки соннинг олдинги-ташқи қисмига юборилади. 

АД анатоксини – бу тозаланган қуюқлаштирилган дифтерия анатоксини бўлиб, препаратнинг 1 миллилитрида дифтерия анатоксинининг 60 антиген бирликлари мавжуд бўлади. 

АД анатоксини билан дифтерия билан касалланиб чиққан болалар эмланади. АД анатоксини +2 0С дан +8 0С гача ҳароратда сақланади ва уни музлатиш қатъиян ман этилади. 

АД анатоксини 0,5 мл дозасида думба қисмидаги мушак ичига ёки соннинг олдинги-ташқи қисмига юборилади. 

«КВАДРАСЕЛ» вакцинаси – дифтерия, қоқшал, кўк йўтал ва полиомиелитга қарши фаол иммунизация учун қўлланилади ва унинг таркиби кўк йўтал анатоксини, дифтерия анатоксини, қоқшал анатоксини, 1-чи турдаги полиовирус, 2-чи турдаги полиовирус, 3-чи турдаги полиовируслардан иборат.
   
Ушбу вакцина бирламчи иммунизация учун қўлланилади.
   
Вакцинани эмлашга қарши кўрсатмалар:
- ҳар қандай ўткир касаллик; 
- «КВАДРАСЕЛ»нинг ҳар қандай компонентларига аллергик таъсирланишлар; 
- аввал юборилган «КВАДРАСЕЛ» дозасига нисбатан ҳар қандай таъсирланиш.
   
Вакцина +2 0С дан +8 0С гача ҳароратда сақланади ва уни музлатиш қатъиян ман этилади. Вакцина 0,5 мл дозасида мушак ичига, соннинг юқори бўлими олдинги ён қисмига юборилади.