Болаларни эрта ёшдан вакцина билан эмлаш зарурати нима билан изоҳланади?

Болада табиий иммунитет мавжуд бўлиб, у онадан янги туғилган чақалоққа қон билан бирга плацента орқали ўтади. Бироқ иммунитетнинг ушбу шакли жуда қисқа муддат сақланиб, унинг даври ҳар бир инфекцион касаллик учун турлича бўлади. Шу боис ҳам, инфекциянинг турига қараб, профилактик эмлашларни ўтказиш бўйича турли муддатларга эга бўлган махсус жадвал ишлаб чиқилган.
Вакциналарнинг қандай турлари қўлланилади?
Тиббий амалиётда фаол иммунизацияни (профилактик эмлашларни) ўтказиш учун вакциналар ва анатоксинлар ишлатилади.
Вакциналар касалликни қўзғатадиган микроорганизмларнинг ўзидан ёки бактериялар ишлаб чиқарадиган токсинлардан тайёрланади. Лекин бунинг учун микроорганизмлар ёки токсинлар шу қадар ўзгартирилиши лозимки, улар инсон саломатлигига зарар етказмайдиган бўлсин. Ҳозирги вақтда инфекцион касалликларнинг олдини олиш учун қуйидаги турдаги вакциналар қўлланилади:
1) вакцина штаммлари деб номланувчи тирик ва одам учун зарарсиз бўлган инфекция қўзғатувчилар намуналаридан тайёрланадиган тирик вакциналар;
2) ўлдирилган патоген (зарарли) бактериялар, вируслар ва риккетсийларнинг қоришмаган аралашмаларидан иборат ўлдирилган вакциналар;
3) инфекцияни қўзғатувчи микроблар организмидан турли йўллар билан олинадиган эрийдиган антигенлардан иборат бўлган кимёвий вакциналар;
4) интоксикация ҳолатини келтириб чиқариш таъсири сунъий равишда йўқ қилинган, бироқ антиген ва иммуноген хусусиятларини сақлаб қолган, зарарсизлантирилган ва балласт моддалардан тозаланган патоген (зарарли) қўзғатувчилардан ташкил топган анатоксинлар.

Бундан ташқари, айрим турдаги вакциналар ген-инженерия технологиялари ёрдамида ишлаб чиқарилади («В» гепатитига қарши рекомбинант вакцина).

Ҳар хил турдаги вакциналарни эмлаш ўртасида қандай муддат сақланиши лозим?
Турли эмлашлар ўртасида мажбурий равишда сақланадиган муддат – камида 1 ой.
Поствакцинал (эмлашдан кейинги) таъсирланиш ҳақидаги тушунча.

Профилактик эмлашлар учун қўлланиладиган биологик препаратлар организм томонидан умумий ва маҳаллий таъсирланишни келтириб чиқаради. Бундай таъсирланишнинг моҳияти организмнинг вакциналаш туфайли инфекцион жараён юзага келиши ва специфик иммунитет шаклланиши билан боғлиқ ҳимояловчи физиологик функциялари сафарбар этилишидан иборат.
Вакцинацияга жавобан юзага келадиган бундай таъсирланишнинг намоён бўлиш даражаси ва давомийлиги нафақат препаратнинг таъсир этиш, яъни реактоген хусусиятларига, балки бирмунча кам даражада организмнинг индивидуал таъсирчанлигига ҳам боғлиқ бўлади.
Умумий таъсирланишнинг интенсивлигини баҳолаш учун қуйидаги мезонлардан фойдаланилади:
- инсон танасининг ҳарорати 37,50С гача кўтарилса таъсирланиш даражаси кучсиз ҳисобланади;
- инсон танасининг ҳарорати 37,6 – 38,50С гача кўтарилса – ўртача таъсирланиш;
- инсон танасининг ҳарорати 38,50С дан юқори кўтарилса – таъсирланиш даражаси кучли деб эътироф этилади.

Бундан ташқари, субъектив ва объектив клиник аломатлар ҳам ҳисобга олинади: умумий ҳолсизланиш, бош оғриғи, бош айланиши, қисқа муддатга ҳушдан кетиш ҳолатлари, ўқчиш, қусиш, ҳалқумдаги катарал ҳолатлари, терига нарса тошиши ва ш.ў.
Вакцина эмланганидан сўнг юзага келадиган маҳаллий таъсирланишларнинг интенсивлик даражасини баҳолаш учун қуйидаги мезонлар қабул қилинган:
- инфильтратсиз ёки диаметри 2,5 сантиметргача бўлган инфильтратли гиперемия пайдо бўлиши кучсиз таъсирланиш деб ҳисобланади;
- инфильтрат диаметри 2,6 дан 5 сантиметргача бўлса – ўртача таъсирланиш;
- ва инфильтрат диаметри 5 сантиметрдан каттароқ бўлса ҳамда лимфоденитли инфильтрат пайдо бўлса – кучли таъсирланиш ҳисобланади.
Айрим турдаги тирик вакциналар учун (БЦЖ, сариқ безгак) маҳаллий таъсирланишнинг ривожланиши иммунитет шаклланишининг зарурий шарти ҳисобланади.

Поствакцинал (эмлашдан кейинги) оғирлашувлар тўғрисидаги тушунча.

Эмлашдан кейин юзага келадиган оғирлашувлар клиник бузилишлар ҳисобланиб, ўзининг частотаси, хусусиятлари ва оғирлиги бўйича поствакцинал таъсирланишлардан фарқ қилади.
Рўйхатга олиниши лозим бўлган оғирлашувларга қуйидагилар киради:
- БЦЖ вакцинаси берилганидан кейин лимфаденит пайдо бўладиган барча ҳолатлар;
- вакцина эмланган жойда пайдо бўладиган барча инъекцион абсцесслар;
- тиббиёт ходимлари ёки аҳолининг фикрига кўра, бола ҳаётининг 1-чи ойи давомида қилинган эмлаш (БЦЖ – 1-чи йили давомида) билан боғлиқ бўлган барча ўлим ҳолатлари;
- госпитализациянинг барча ҳолатлари, тиббиёт ходимлари ёки аҳолининг фикрига кўра, бола ҳаётининг 1-чи ойи давомида қилинган вакциналаш билан боғлиқ бўлган оғир ва ғайриоддий ҳолатлар;
- марказий асаб тизими томонидан оғирлашувлар кузатилиши – бетўхтов кучли қичқириш (чинқириш), афебрил томир тортишишлар, энцефалит;
- вакцина юборилганидан сўнг бир неча дақиқадан кейин 30 минут, камроқ ҳолатларда 5-6 соатдан кейин анафилактик шок ҳолати пайдо бўлиб, бирданига ранги оқариб кетиши, цианоз, бўшашиб кетиш, адинамия, артериал босимнинг пасайиши, ҳушидан кетиш билан ифодаланади.
Поствакцинал таъсирланиш ва ҳолат оғирлашиши аниқланган вазиятда қандай ҳаракатлар қўлланилади.

Вакцинация ўтказилгандан кейин бирон салбий аломатлар аниқланган вазиятда зудлик билан шифокорни уйга чақириш лозим.
Ҳушдан кетиш тўғрисидаги тушунча.

Ҳушидан кетиш кўпроқ ўсмирларда кузатилиб, одатда инъекциядан қўрқиш оқибатида юзага келади. Ҳушдан кетиш ва анафилактик шок ўртасидаги фарқни билиш лозим:

Тиббиёт ходимлари томонидан хавфсиз иммунизацияни ўтказиш.

Поствакцинал оғирлашувларга йўл қўймаслик учун хавфсиз иммунизация амалиёти қўлланилади. Бундай амалиёт қуйидагилардан иборат:

1. Эмлаш кабинетини тайёрлаш (жойлаштириш, жиҳозлаш).
2. Вакцинани тўғри сақлаш, флакон бутун бўлиши.
3. Вакцинани қайта тиклаш.
4. Қўлларга ишлов бериш.
5. Бир марталик шприц ва игна.
6. Препарат юбориладиган жойдаги терига ишлов бериш (700 спирт қўлланилади).
7. Ишлатиб бўлинган материалларга ишлов бериш ва утилизациялаш.

Аҳоли томонидан хавфсиз иммунизацияни ўтказиш:

- болани эмлашга тоза аҳволда олиб келиш;
- вакцинация ўтказилганидан сўнг 2-3 кун давомида вакцина юборилган жойга сув теккизмаслик, ҳолдан тойдирмаслик;
- ҳаддан зиёд совуб ва исиб кетмаслик;
- боланинг одатий турмуш тарзини ўзгартирмаслик.

Режали ва эпидемиологик кўрсатмалар бўйича вакцинация тўғрисидаги тушунча.
Инфекцион касалликларга қарши иммунизация ўтказиш – бу бола саломатлиги тўғрисидаги ғамхўрликнинг бир қисмидир, шу сабабли у осон олинадиган, мажбурий ва бепул ўтказилиши лозим.

Бола туғруқ хонада туғилганда унга мажбурий (режали) эмлашлар ва уларни ўтказиш муддатлари кўрсатилган «Иммунизация паспорти» берилади.
Бундан ташқари, эпидемик кўрсатмалар бўйича профилактик эмлашлар ҳам мавжуд бўлиб, улар фақат шифокор тайинлаганда ва эпидемиологик жиҳатдан номақул вазият юзага келганда ўтказилади.

Эмлаш қандай вазиятларда тўғри келмаслиги ҳақида тушунча.

Профилактик эмлашларни ўтказиш учун болалар танлаб олинаётганда биринчи навбатда боланинг умумий аҳволини кўриб чиқиш ва баҳолаш, ота-онасидан ёки уни кузатиб келаётганлардан боланинг соғлиғи тўғрисида сўраш ва уни эмлаш мумкинми ёки йўқми билиб олиш, аввалги эмлашларга нисбатан аниқланмаган таъсирланишлар мавжудлигини аниқлаш лозим.. Иммунизацияни ўтказиш учун кўрсатма сифатида эмлашларни ўтказиш жадвалига ва иммунизация муддатларига мувофиқ бўлган одамнинг ёши ҳамда номаъқул эпидемиологик вазият бўлиши мумкин.

Иммунизацияни ўтказиш учун номаъқул деб ҳисобланган деярли барча вазиятлар вақтинчалик бўлади ва шу боис имкон туғилиши билан иммунизацияни ўтказиш мақсадида буни амалий равишда қайта кўриб чиқиш керак.
Барча вакциналарга нисбатан қарши кўрсатма – бу аввалги вакцина юборилганидан кейин юзага келган оғирлашувлардир.

Ўрта оғир ва оғир соматик ва инфекцион касалликларга қарши иммунизация бемор тузалиб чиққанидан сўнг 3-14 кундан кейин ўтказилиши лозим. Юраги, жигари, буйраги, ўпкаси сурункали касалликларга чалинган ҳамда диабет ва бошқа турдаги эндокрин хасталикларга учраган беморлар ремиссия даврида вакцинация қилиниши керак.

Неврологик касалликларга дучор бўлган болаларни таркибида кўк йўтал компоненти мавжуд бўлган вакциналар билан эмлаш мумкин эмас. Барқарор неврологик хасталикка учраган болалар эмлашлар жадвали бўйича вакцинация қилиниши лозим. Перинатал энцифалопатия ташхиси қўйилган болалар, неврологик хуружлар ривожланиб кетишининг олдини олиш мақсадида, 2-ойлик бўлгунга қадар невропатологдан маслаҳат олиб туришлари керак.

Астма, сенна безгаги, аллергик дерматозлар ва экзема каби аллергик касалликларга дучор бўлган болалар ремиссия вақтида эмланади (полиомиелитга қарши эмлашдан ташқари), зарур бўлган вазиятларда эса – антигистамин препаратлар асосида (ёки кундузги стационар шароитларида) амалга оширилади.
Янги туғилган чақалоқларни вакцинация қилиш.

Касалланганлиги сабабли туғилганидан сўнг дастлабки кунларда эмланмаган гўдаклар чақалоқлар патологияси бўлимидан чиқаётганда эмланиши лозим (янги туғилганлик давригача – 29 кун).

Сил касалининг фаол шаклига чалинган онадан туғилган чақалоқлар онадан икки ойга ажратиб олиниб, силга қарши вакцинация қилинишлари лозим.
Тиббий чекловларни расмийлаштириш.
Эмлашга нисбатан қарши кўрсатмани аниқлаш участка шифокори томонидан ўтказилиб, комиссия томонидан тасдиқланади ва албатта боланинг амбулатория харитасига киритилади. Эмлашга қарши кўрсатмаси мавжуд бўлган болалар учун соғломлаштириш режаси ва шахсий эмлаш жадвали тузилиб, улар боланинг ривожланиш китобчасида, иммунизация паспортида ва эмлашдан тиббий четлатишларни рўйхатга олиш журналида акс эттирилади.

Препаратлардан фойдаланиш қўлланмаларида асосий тиббий қарши кўрсатмалардан ташқари, махсус қарши кўрсатмалар ҳам мавжуд бўлади.
Тиббий чекловларнинг асоссизлиги нималарга олиб келади?

Тиббий ходим томонидан вакциналашга асоссиз қарши кўрсатмалар берилиши қоида бузиш ҳисобланади. Бошқариладиган инфекцияларга дучор бўлишга олиб келган асоссиз қарши кўрсатма берган тиббий ходим қонун моддаси асосида жавобгарликка тортилиши мумкин.
Вакцинацияга рухсат бериш.

Профилактик эмлашни ўтказиш куни участка шифокори томонидан албатта тиббий кўрик ўтказилади ва бадан ҳарорати ўлчаниб, боланинг амбулатория харитасига ёзув киритилади ҳамда тегишли эмлашга рухсат берилади. Шифокор рухсати мавжуд бўлган тақдирдагина вакцинация қтказиш бўйича тиббий ҳамшира тегишли эмлашни амалга оширади. Шу куннинг ўзида вакцинация ўтказилмаган вазиятда, эртасига албатта шифокор томонидан тиббий кўрик ўтказилиб, тегишли эмлашга рухсат берилади.

Вакцинация ўтказилганидан сўнг эмланган одам камида 30 дақиқа давомида шифокор кузатуви остида сақланиши лозим, ва шундан кейингина унга ўз уйига кетишга рухсат берилади.
Профилактик эмлаш ўтказилганидан сўнг 3 кун ичида участка тиббий ҳамшираси эмланган одамнинг уйига ташриф буюриб (патронаж хизмати), унинг саломатлигидан хабар олади.
Профилактик эмлашлар қаерда ўтказилади?

Профилактик эмлашлар поликлиникалар ва қишлоқ врачлик пунктларида мавжуд бўлган махсус эмлаш кабинетларида ўтказилади.
Ҳозирги вақтда Тошкент шаҳрида пуллик асосда ишлайдиган вакцинация марказлари фаолият юритмокда.
Профилактик эмлашларни ўз уйида ёки ҳар қандай бошқа тиббий бўлмаган муассасаларда ўтказиш қатъиян ман этилади.

Пуллик эмлаш марказлари мавжудми ?
Ҳозирги вақтда пулли асосда ишлайдиган вакцинация марказлари Тошкен шахрида мавжуд.